درس ۱ · صفحهٔ ۱۰۶ تا ۱۲۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
خلاصه نویسی
در این درس یاد میگیری متن را با حفظ پیام اصلی، هم با زبان نویسنده و هم با بیان خودت خلاصه کنی و برای مرور بهتر از نمودار، جدول و نقشۀ مفهومی کمک بگیری.
پیش از شروع
اگر بخواهی یک متن دوصفحهای را در چند جمله برای مرور پیش از امتحان نگه داری، از کجا میفهمی چه چیزهایی را حذف کنی تا حرف اصلی نویسنده عوض نشود؟
راز کار فقط کمکردن تعداد جملهها نیست؛ باید پیام اصلی و نکتههای مهم را نگه داری و جزئیات غیرضروری را کنار بگذاری. میتوانی این کار را با تکیه بر زبان نویسنده یا با بیان خودت انجام بدهی و بعد، مطالب را برای مرور بهتر دستهبندی کنی.
خلاصه با زبان نویسنده
خلاصه با زبان نویسنده
فرض کن برای مرور پیش از امتحان، میخواهی از یک متن بلند فقط چند جمله نگه داری. آیا کافی است جملههای کوتاهتر را انتخاب کنی؟ نه؛ ممکن است حرف اصلی نویسنده در جملهای بلند باشد!
در خلاصهنویسی وابسته به متن، اول تمام نوشته را میخوانیم تا موضوع و پیامش را بفهمیم. بعد بخشهای مهم را مشخص میکنیم و با حفظ زبان نویسنده، آنها را به هم پیوند میدهیم. قرار نیست متن تازهای با نظر و سلیقۀ خودمان بسازیم.
برای تصمیمگیری دربارۀ حذف هر بخش، از خودت بپرس: «اگر این قسمت نباشد، پیام اصلی همچنان روشن و درست میماند؟» توضیحهای تکراری و جزئیات کماهمیت معمولاً حذفشدنیاند؛ اما علت اصلی یک رویداد یا نتیجۀ مهم آن را نباید صرفاً برای کوتاهتر شدن نوشته کنار گذاشت.
مثلاً در متن یعقوب لیث، علاقهاش به زبان خود و نقش این علاقه در رواج زبان دری مهم است. حذف این پیوند، خلاصه را کوتاه میکند، اما بخشی از پیام متن را از بین میبرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷
از جملههای منتخب تا متن منسجم
از جملههای منتخب تا متن منسجم
فرض کن بخشهای مهم یک درس را در یادداشت گوشیات جمع کردهای؛ آیا کار تمام است؟ هنوز نه! جملههای انتخابشده باید مثل حلقههای زنجیر به هم وصل شوند، نه اینکه فقط کنار هم قرار بگیرند.
برای مرتبکردن خلاصه، این کارها را انجام بده:
- پیوند جملهها را بررسی کن: اگر معلوم نیست «او» به چه کسی اشاره دارد، نام شخص را بیاور؛ هرجا لازم است، واژهای برای کاملشدن جمله اضافه کن.
- زمان فعلها را هماهنگ کن: اگر رویدادها مربوط به گذشتهاند، بیدلیل از گذشته به حال نرو؛ البته زمان و معنای رویداد را تغییر نده.
- متن را بازخوانی کن: املا، نشانهگذاری و روانی جملهها را بسنج و با متن اصلی مقایسه کن تا پیام آن عوض نشده باشد.
- مشخصات منبع را ثبت کن: نام نوشته، نویسنده و مشخصات لازم را بنویس تا بعداً بتوانی به اصل متن برگردی.
مثلاً «یعقوب فعالیت کرد. او زبان دری را گسترش میدهد» برای گزارش دو اقدام گذشته ناهماهنگ است؛ «گسترش داد» این ناهماهنگی را برطرف میکند. خلاصۀ خوب، فقط کوتاه نیست؛ پیوسته و وفادار هم هست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸
همان پیام، با بیان خودت
همان پیام، با بیان خودت
فرض کن دوستت معنی یک بند از کتاب را میپرسد. برای توضیح دادن، لازم نیست جملههای کتاب را تکرار کنی؛ میتوانی همان پیام را کوتاهتر و با بیان خودت بگویی. خلاصهنویسی آزاد هم همین کار است؛ آزادی در بیان، نه آزادی در تغییر معنا!
اول متن را کامل بخوان. سپس در هر بند، جملۀ اصلی را پیدا کن و از خودت بپرس: «این بند میخواهد چه بگوید؟» پاسخ را در یک یا چند جملۀ کوتاه بنویس. جملۀ اصلی اغلب نزدیک آغاز بند است، اما برای تشخیص پیام، باید تمام بند را بفهمی.
مثلاً اگر بندی توضیح دهد که درختان با ایجاد سایه و تبخیر آب از برگهایشان به خنک شدن محیط کمک میکنند، میتوانی بنویسی: «درختان به کاهش گرمای محیط کمک میکنند.» اما افزودن اینکه «پس باید همۀ خیابانها را جنگل کنیم» دیگر خلاصه نیست؛ نظر تازهای است که وارد متن کردهای.
در پایان، خلاصهات را با اصل متن مقایسه کن: پیام حفظ شده؟ چیزی از خودم اضافه نکردهام؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲
نمودار یا جدول؟
نمودار یا جدول؟
تا حالا شده خلاصهات کوتاه باشد، اما موقع مرور باز هم دنبال اطلاعات بگردی؟ دستهبندی کمک میکند جای هر نکته را زودتر پیدا کنی. برای این کار، شکل نمایش را متناسب با مطالب انتخاب کن.
اگر میخواهی موضوع و زیرموضوعهایش را یکجا ببینی، نمودار مناسب است. مثلاً «خلاصهنویسی» را بالای صفحه بنویس و از آن شاخههایی به «خلاصه با زبان نویسنده»، «خلاصه به زبان خود» و «دستهبندی» وصل کن. زیر هر شاخه هم چند کلیدواژۀ کوتاه بیاور.
اما اگر برای چند مورد، اطلاعات همنوع داری، جدول مرور و مقایسه را آسانتر میکند. مثلاً برای مرور تاریخ ادبیات، هر ردیف را به یک شاعر و ستونها را به نام، تخلّص، دوره، آثار و توضیحات اختصاص بده. به این ترتیب، برای یافتن آثار هر شاعر فقط ستون مربوط را نگاه میکنی.
پس پیش از انتخاب، از خودت بپرس: «میخواهم بخشهای یک موضوع را ببینم یا اطلاعات چند مورد را کنار هم مقایسه کنم؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
رابطهها را دیدنی کن
رابطهها را دیدنی کن
گاهی برای مرور درس، دانستن چند واژۀ مهم کافی نیست؛ باید ببینی این واژهها چه ارتباطی با هم دارند. نقشۀ مفهومی کمک میکند ترتیب رویدادها، رابطۀ علت و معلول یا شاخههای یک موضوع را یکجا ببینی.
برای ساختن آن، موضوع اصلی را در وسط صفحه بنویس. سپس کلیدواژههای مرتبط را با خط به آن وصل کن و زیرمجموعههای هر کلیدواژه را در شاخههای بعدی بیاور. جای واژهها و اتصال شاخهها باید از محتوای متن پیروی کند، نه فقط از سلیقۀ ما.
مثلاً برای مرور مبحث «خلاصهنویسی»، دو شاخۀ «وابسته به متن» و «آزاد» بکش. زیر شاخۀ نخست «حفظ زبان نویسنده» و زیر شاخۀ دوم «بیان با زبان خود» را قرار بده.
نکته: نقشۀ مفهومی فقط چند کلمه در چند کادر نیست؛ اتصالها باید رابطۀ درست مطالب را نشان دهند. بعد از رسم، از خودت بپرس: آیا از روی این شاخهها میتوانم ارتباط نکتهها را توضیح بدهم؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶
مثال حلشده
متن فعالیت صفحۀ ۱۱۴ دربارۀ شیوۀ توضیح دادن دانشجویان ژاپنی و آمریکایی را این بار به زبان خودت خلاصه کن؛ چه تفاوت اصلیای باید در خلاصه باقی بماند؟
موضوع مشترک دو بند را پیدا میکنیم: تفاوت شیوۀ توضیح دادن علت یک رویداد در دو گروهِ توصیفشده در متن.
پیام مربوط به دانشجویان ژاپنی را جدا میکنیم: رویدادها را به ترتیب زمانی تعریف میکنند و دلیل اصلی را در پایان میآورند.
پیام مربوط به دانشجویان آمریکایی را مشخص میکنیم: بر دلیل مستقیم تمرکز میکنند و هنگام طولانی شدن صحبت، سراغ اصل موضوع میروند.
توضیحهای تکراری را کنار میگذاریم و دو پیام را با واژههای خودمان در یک متن کوتاه به هم پیوند میدهیم.
خلاصه را با متن مقایسه میکنیم تا تفاوت اصلی حفظ شده باشد؛ دربارۀ بهتر بودن هیچیک از دو شیوه داوری نمیکنیم و مشخصات منبع را میآوریم.
نکات مهم
- در خلاصهنویسی وابسته به متن، بخشهای مهم را با حفظ زبان نویسنده و پیوند درست جملهها نگه میداریم و جزئیات غیرضروری را حذف میکنیم.
- در خلاصهنویسی آزاد، پیام اصلی بندها را کوتاه و با بیان خودمان مینویسیم، بیآنکه مفهوم را تغییر دهیم یا نظر شخصی بیفزاییم.
- برای مرور بهتر، از نمودار برای دستهبندی، از جدول برای مقایسۀ اطلاعات همنوع و از نقشۀ مفهومی برای نمایش رابطهها و زیرشاخهها کمک میگیریم.