درس ۱ · صفحهٔ ۱۴ تا ۳۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اوّل
در این درس یاد میگیری ساختار بیرونی و درونی نوشته را تشخیص بدهی و با انتخاب موضوع، بارش فکری، تنظیم طرح، نوشتن و ویرایش، متنی منسجم بسازی.
پیش از شروع
اگر برای نوشتن دربارهٔ «باران» کلی واژه و تصویر زیبا در ذهن داشته باشی، چرا ممکن است نوشتهات باز هم پراکنده و گیجکننده شود؟
واژهها و تصویرهای زیبا بهتنهایی کافی نیستند؛ باید بدانی هر مطلب کجای نوشته قرار میگیرد و چه ارتباطی با بقیه دارد. با انتخاب شکل نوشته، آمادهکردن طرح و بازبینی متن، میتوانی از فکرهای پراکنده به نوشتهای منسجم برسی.
نوشته چه شکلی دارد؟
نوشته چه شکلی دارد؟
فرض کن میخواهی دربارهٔ یک روز بارانی بنویسی. میتوانی ماجرای گمشدن چتر یک مسافر را به شکل داستان تعریف کنی، یا اتفاقی را که خودت در راه مدرسه تجربه کردهای، به شکل خاطره بنویسی. موضوع هر دو «روز بارانی» است؛ امّا شکل بیانشان فرق دارد.
هر نوشته دو بخش دارد: ساختار و محتوا. محتوا، حرفها، فکرها و تصویرهایی است که در نوشته بیان میکنی؛ ساختار، شکلی است که به آنها میدهی. ساختار هم بیرونی و درونی دارد؛ فعلاً با بخش بیرونی کار داریم.
ساختار بیرونی یعنی شکل کلّی نوشته؛ مثلاً داستان، خاطره یا سفرنامه. درست مثل ساختمانی که پیش از ساختنش تصمیم میگیرند آپارتمان باشد یا خانهٔ ویلایی، نویسنده هم برای بیان موضوعش شکلی انتخاب میکند. پس «دربارهٔ چه بنویسم؟» با «در چه شکلی بنویسم؟» یک پرسش نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵
نقشهٔ درونی نوشته
نقشهٔ درونی نوشته
فرض کن میخواهی دربارهٔ «یک روز در کتابخانه» بنویسی. انتخاب قالب خاطره کافی نیست؛ باید بدانی از کجا شروع کنی، چه چیزهایی را ادامه بدهی و چگونه نوشته را به پایان برسانی. این نقشه، ساختار درونی نوشته است.
- مقدمه: خواننده را با موضوع آشنا میکند؛ مثلاً از تصمیم خود برای رفتن به کتابخانه میگویی.
- بدنه: ریزموضوعهای مرتبط را گسترش میدهد؛ مثلاً ورود به کتابخانه، جستوجوی کتاب و تجربهٔ مطالعه را در بندهای مرتبط شرح میدهی.
- جمعبندی: حاصل نوشته را به شکلی اثرگذار بیان میکند؛ مثلاً میگویی آن روز چه تغییری در نگاهت به مطالعه ایجاد کرد.
اما داشتن این بخشها بهتنهایی کافی نیست. انسجام یعنی خواننده بتواند مسیر فکرت را دنبال کند: مطالب ترتیب مناسبی داشته باشند و هر بند با بندهای دیگر پیوند منطقی پیدا کند. اگر ناگهان میان توصیف کتابخانه، دربارهٔ مسابقهای بیارتباط بنویسی، این مسیر قطع میشود؛ حتی اگر همهٔ جملهها درست و زیبا باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵
از بارش فکری تا طرح
از بارش فکری تا طرح
تا حالا شده بخواهی بنویسی، اما ندانی از کجا شروع کنی؟ پیش از جملهسازی، برای نوشتهات مواد اولیه جمع کن.
اول موضوعی انتخاب کن که هم دربارهاش چیزهایی میدانی و هم به آن علاقه داری؛ مثلاً «زنگ تفریح». بعد با بارش فکری، واژهها و تصویرهای مرتبطی را که به ذهنت میرسد، یادداشت کن: حیاط، خنده، توپ، خوراکی، دوست، بازی، نیمکت. فعلاً لازم نیست ترتیبشان بدهی یا جملههای زیبا بسازی.
حالا میان این یادداشتها رابطه پیدا کن: «توپ و بازی» یک دستهاند؛ «خوراکی و نیمکت» میتوانند به استراحت مربوط باشند؛ «دوست و خنده» هم به دورهمبودن. هر دسته میتواند موضوع یکی از بندهای میانی شود.
در پایان، طرح نوشته را تنظیم کن: آغازی برای معرفی فضای زنگ تفریح، بندهای میانی بر پایهٔ دستهها، و پایانی برای جمعبندی تجربهات. تعداد بندهای میانی به گستردگی موضوع بستگی دارد؛ قرار نیست همیشه سه بند باشد. حالا بهجای انبوهی واژهٔ پراکنده، نقشهای برای نوشتن داری.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷
جاندادن به طرح
جاندادن به طرح
طرح نوشته آماده است؛ حالا چطور به آن جان بدهیم؟ در مرحلهٔ نوشتن، واژهها و ترکیبهایی را که جمع کردهایم، به جمله تبدیل میکنیم؛ سپس جملهها را بر اساس طرح، در بندهای مرتبط کنار هم میگذاریم.
مثلاً برای موضوع باران، ترکیبهای «خاک بارانخورده» و «شادی کشاورزان» را داریم. میتوانیم بنویسیم: «با نخستین قطرهها، بوی خاک نمخورده در کوچه پیچید.» یا «کشاورز لبخند زد؛ باران دوباره به مزرعهاش جان میداد.»
هر جمله باید در جای مناسب خودش بنشیند: جملهٔ نخست به بندِ توصیف بارش میخورد و جملهٔ دوم به بندِ برکت باران. برای گسترش بند توصیف، میتوانیم جزئیات مرتبطی مثل صدای قطرهها روی شیشه را اضافه کنیم، نه هر فکری که ناگهان به ذهنمان میرسد.
پس هدف فقط بیشترکردن جملهها نیست؛ هر جمله باید موضوع بند را پیش ببرد تا واژههای پراکنده به متنی پیوسته تبدیل شوند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
بازبینی فراتر از غلطگیری
بازبینی فراتر از غلطگیری
نقطهٔ پایان را گذاشتی؛ آیا نوشته آماده است؟ هنوز وقت یک بازخوانی دقیق است! ویرایش فقط درستکردن املا و نشانهگذاری نیست؛ باید ببینی خواننده منظورت را روشن میفهمد و مسیر نوشته را گم نمیکند.
در بازخوانی، از خودت بپرس:
- آیا جملهای مبهم است و توضیح بیشتری میخواهد؟
- آیا مطلبی اضافه یا ناهماهنگ با بقیهٔ نوشته دارم؟
- آیا هر بند به بند بعدی پیوند منطقی دارد، یا باید جای بندها را عوض کنم؟
مثلاً در خاطرهٔ یک گردش، اگر بدون توضیح از رسیدن به خانه به آمادهکردن وسایل سفر برگردی، خواننده ممکن است سردرگم شود. میتوانی ترتیب بخشها را اصلاح کنی تا مسیر اتفاقها روشن شود؛ پس حتی طرح اولیه هم تغییرپذیر است.
بعد، املا، نشانهها و کاربرد آرایههای ادبی را بررسی کن. در پایان، نوشته را با صدای بلند بخوان؛ این کار کمک میکند جملههای نارسا و پیوندهای ضعیف را بهتر پیدا کنی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶
مثال حلشده
در طرح نوشتهای دربارهٔ «حیاط مدرسه در پاییز»، بدنه شامل دو بند است: «توصیف حیاط» و «خاطرهٔ یک دوست». نویسنده در بند توصیف، میان شرح برگهای زرد و صدای خشخش آنها، ناگهان خاطرهٔ آشنایی با دوستش را تعریف کرده است. چگونه این بخش را منسجمتر کنیم؟
موضوع اصلی نوشته را مشخص میکنیم: حیاط مدرسه در پاییز؛ پس هر دو بند باید به این موضوع مرتبط بمانند.
ریزموضوع بند نخست را بررسی میکنیم: توصیف حیاط؛ بنابراین شرح برگها و صدای خشخش آنها در همین بند جای میگیرد.
خاطرهٔ آشنایی را به بند دوم منتقل میکنیم و فقط جزئیاتی از آن را نگه میداریم که با موضوع نوشته پیوند دارند.
دو بند را پشت سر هم میخوانیم و بررسی میکنیم که گذر از منظرهٔ حیاط به خاطره برای خواننده روشن باشد؛ در صورت نیاز، جملهای برای پیوند آنها مینویسیم.
نکات مهم
- ساختار بیرونی، قالب کلّی اثر است و ساختار درونی، نظم بخشهای آغازین، میانی و پایانی و پیوند منطقی آنها را مشخص میکند.
- پیش از نوشتن، موضوع را انتخاب و واژهها را دستهبندی میکنیم تا طرحی بسازیم و هنگام نوشتن، آن را با جملهها و بندهای مرتبط گسترش دهیم.
- پس از نوشتن، علاوه بر املا و نشانهگذاری، روشنی جملهها، پیوند مطالب و ترتیب بندها را هم بازبینی میکنیم.