خلاصه درس فصل ۸ نگارش نهم؛ درسنامه و نکات مهم

اول بنویس، بعد اصلاح کن

تا حالا شده بخواهی دربارهٔ یک خاطره بنویسی، اما آن‌قدر دنبال بهترین جملهٔ آغازین بگردی که چیزی ننویسی؟ شاید داری دو کار متفاوت را هم‌زمان انجام می‌دهی: آفریدن نوشته و اصلاح نوشته.

در حالت خلّاق، به فکرهایت فرصت می‌دهی روی کاغذ بیایند. لازم نیست پیش‌نویست از همان ابتدا بی‌نقص باشد؛ ممکن است جمله‌ای ناتمام بماند یا واژه‌ای تکرار شود. در حالت ویرایشی، برمی‌گردی و نوشته‌ات را روشن‌تر و درست‌تر می‌کنی. پس پیش‌نویسِ نامرتب، نشانهٔ ناتوانی در نوشتن نیست؛ چیزی است که بعداً بهترش می‌کنی.

مثلاً وقتی خاطرهٔ یک گردش را می‌نویسی، اگر بعد از هر جمله درگیر اصلاح واژه‌ها شوی، ممکن است رشتهٔ خاطره از دستت برود. فعلاً خاطره را بنویس و اصلاحش را به مرحلهٔ بعد بسپار. این جداسازی به معنی بی‌اهمیت بودن درست‌نویسی نیست؛ یعنی هر کار را در زمان مناسبش انجام بدهی.

هر کاری در زمان خودش

برای نوشتن هم، مثل آماده‌کردن یک غذا، ترتیب کارها مهم است؛ نمی‌شود پیش از آماده‌شدن غذا، آن را در ظرف کشید! ویرایش مهم است، اما باید در زمان مناسب انجام شود.

فرض کن می‌خواهی دربارهٔ «یک روز بارانی» بنویسی. مسیر کارت این‌طور پیش می‌رود:

• انتخاب موضوع: مشخص می‌کنی دربارهٔ چه چیزی بنویسی.
• فکرکردن و طراحی: به آغاز، میانه و پایان نوشته فکر می‌کنی.
• خوشه‌سازی و دسته‌بندی: فکرهای مرتبط، مثل صدای باران و حال‌وهوای خیابان، را کنار هم می‌گذاری.
• نوشتن پیش‌نویس: فکرهایت را می‌نویسی، بی‌آنکه درگیر اصلاح تک‌تک جمله‌ها شوی.
• بلندخوانی: نوشته را با صدای بلند می‌خوانی و به آن گوش می‌دهی.
• ویرایش: اشکال‌ها را اصلاح می‌کنی و هرجا لازم است، چیزی کم یا اضافه می‌کنی.
• پاک‌نویس: متن اصلاح‌شده را تمیز و با حاشیهٔ مناسب می‌نویسی.

پس پاک‌نویس جای ویرایش را نمی‌گیرد؛ تمیز نوشتنِ یک متن، لزوماً اشکال‌های آن را برطرف نمی‌کند.

نوشته را قدم‌به‌قدم بهتر کن

پیش‌نویست آماده است؛ حالا چطور بهترش کنی؟ بهتر است کمی از فضای نوشتن فاصله بگیری و بعد با نگاه تازه برگردی. متن را با صدای بلند بخوان؛ گوش تو گاهی تکرارها و جمله‌های نارسا را بهتر پیدا می‌کند.

اول سراغ محتوا برو: بخش‌های اضافی و حرف‌های بی‌ربط را حذف کن. اگر توضیحی لازم است و جا افتاده، آن را بیفزا. قرار نیست متن فقط کوتاه‌تر شود؛ باید روشن‌تر و کامل‌تر شود.

بعد، املا و جمله‌بندی را بررسی کن و عبارت‌های گفتاری را به زبان نوشتار معیار برگردان. مثلاً در پیش‌نویس آمده است:

«دیروز با دوستم رفتیم کتابخونه. دوستم همراهم بود. اون یه کتاب برداشتم.»

جملهٔ دوم اطلاعات تازه‌ای ندارد؛ پس می‌توانی حذفش کنی. «کتابخونه» و «اون یه» را به «کتابخانه» و «او یک» تبدیل کن. همچنین، چون بردارندهٔ کتاب «او» است، «برداشتم» باید «برداشت» شود.

حالا متن روشن‌تر است: «دیروز با دوستم به کتابخانه رفتیم. او یک کتاب برداشت.» ویرایش فقط گرفتن غلط املایی نیست؛ بهتر رساندن منظور هم هست.

نشانه‌ها راهنمای خواندن‌اند

فرض کن برای دوستت پیامی نوشته‌ای، اما معلوم نیست کجا جمله تمام می‌شود و کجا پرسشی مطرح کرده‌ای. نشانه‌های نگارشی، راهنمای خواننده‌اند؛ کمک می‌کنند مکث کند، پایان جمله را بشناسد و منظورت را درست بفهمد.

هنگام ویرایش، این نشانه‌ها را بررسی کن:

• نقطه (.) در پایان جملهٔ خبری و امری می‌آید: «امروز به کتابخانه رفتم.» یا «کتابت را باز کن.»
• ویرگول (،) جای درنگ را نشان می‌دهد؛ میان موارد یک فهرست و پس از منادا هم می‌آید: «مریم، دفتر، مداد و پاک‌کن را بیاور.»
• نشانهٔ پرسش (؟) پایان جملهٔ پرسشی را مشخص می‌کند: «کتابت را کجا گذاشتی؟»
• دونقطه (:) پیش از نقل‌قول می‌آید: «مادر گفت: «آرام‌تر صحبت کن.»»
• سه‌نقطه (...) نشان می‌دهد بخشی از نوشته یا ادامهٔ فهرست حذف شده است: «در کیفم دفتر، کتاب، مداد و ... بود.»

پس فقط به درست‌بودن واژه‌ها نگاه نکن؛ از خودت بپرس: خواننده از کجا بفهمد باید مکث کند، جمله را تمام کند یا آن را پرسشی بخواند؟

اول خطاها را پیدا کن

تا حالا شده پیام دوستی را بخوانی و برای فهمیدنش مجبور شوی دوباره از اول شروع کنی؟ گاهی مشکل از موضوع نیست؛ خطاهای نوشته خواندن را دشوار کرده‌اند. اولین قدم ویرایش، پیدا کردن همین خطاهاست، نه اصلاح فوری آن‌ها.

برای بررسی نوشته، هر بار به یک چیز توجه کن:

• املا: آیا واژه‌ای نادرست نوشته شده است؟
• نشانه‌گذاری و فاصله‌ها: آیا نشانه‌ها جای مناسبی دارند؟
• زبان: آیا واژه‌های گفتاری و رسمی بی‌دلیل با هم آمیخته‌اند؟
• جمله‌بندی: آیا جمله روشن و کامل است؟

مثلاً در نوشتۀ صفحۀ ۱۰۳ آمده است:

در نمایش زندگی ، جهان سحنه و ما بازیگر هستیم.

در این مرحله، «سحنه» و فاصلۀ پیش از ویرگول را مشخص می‌کنیم؛ هنوز لازم نیست جمله را دوباره بنویسیم. در بخش‌های دیگر متن هم واژه‌های گفتاری مثل «نیس» نیازمند توجه‌اند، چون زبان نوشته رسمی است. این بررسی مثل پیدا کردن جاهای خراب یک وسیله، پیش از تعمیر آن است.

از پیش‌نویس تا پاک‌نویس

فرض کن دوستت داستان بامزه‌ای نوشته است، اما چند غلط املایی و جملهٔ نامرتّب، خواندنش را سخت کرده‌اند. هدف ویرایش این نیست که داستان تازه‌ای بسازی؛ باید همان ماجرا را روشن‌تر و درست‌تر به خواننده برسانی.

در داستان هواپیما، ابتدا خطاهایی مثل «چطر» را به «چتر» اصلاح می‌کنیم. بعد سراغ جمله‌ها می‌رویم؛ مثلاً «دستگاه منفجر کرد» را به «دستگاه منفجر شد» تغییر می‌دهیم تا منظور درست بیان شود. نشانه‌های گفت‌وگو و پایان جمله‌ها را هم در جای مناسب می‌گذاریم.

در تمام این تغییرها، ماجرا و پایان طنزآمیز داستان باید حفظ شود. اگر اشتباه گرفتن کوله‌پشتی با چتر را حذف کنیم، دیگر فقط نوشته را ویرایش نکرده‌ایم؛ پایانش را تغییر داده‌ایم.

پس از اصلاح پیش‌نویس، متن را یک بار پیوسته بخوان تا چیزی جا نیفتاده باشد. سپس آن را خوانا و مرتّب پاک‌نویس کن. پاک‌نویس فقط رونویسیِ خوش‌خط نیست؛ نسخهٔ اصلاح‌شدهٔ نوشته است.

ویرایش را بسنج

پاک‌نویس آماده است؛ اما از کجا بفهمیم ویرایش خوبی انجام داده‌ایم؟ فقط تمیز بودن صفحه کافی نیست. باید پیش‌نویس و پاک‌نویس را کنار هم بگذاریم و ببینیم چه چیزهایی بهتر شده‌اند.

برای ارزیابی نوشتهٔ خودت یا دوستت، این موارد را بررسی کن:

• پیش‌نویس و پاک‌نویس: آیا هر دو موجودند تا بتوان تغییرها را مقایسه کرد؟
• درستی و خوانایی: آیا املای واژه‌ها، نشانه‌گذاری و جمله‌بندی اصلاح شده‌اند؟ آیا خط به‌آسانی خوانده می‌شود؟
• شیوۀ خواندن: آیا نوشته با مکث‌های مناسب و لحنی متناسب با معنا خوانده می‌شود؟

مثلاً اگر دوستت داستان هواپیما را خوش‌خط پاک‌نویس کرده، اما هنوز غلط‌های املایی دارد، نمی‌توانی فقط به خاطر ظاهر مرتب، ویرایشش را کامل بدانی. اگر هم هنگام خواندن، به نشانه‌ها توجه نکند، این بخش به تمرین نیاز دارد.

داوری خوب، دلیل دارد: به‌جای «خوب بود»، بگو «املا بهتر شده است، اما هنگام خواندن باید مکث‌ها را رعایت کنی».

جمله را سبک کن

گاهی جمله غلط املایی ندارد، امّا برای فهمیدنش باید دوباره آن را بخوانیم! یکی از علت‌ها، پشت‌سرهم آمدن واژه‌هایی است که با کسرۀ اضافه به هم وصل شده‌اند؛ مثل «به دلیلِ تمام شدنِ شارژِ باتریِ گوشی».

برای سبک کردن جمله، می‌توانیم از فعل مناسب کمک بگیریم. مثلاً به‌جای «به دلیلِ تمام شدنِ شارژِ باتریِ گوشی، نتوانستم تماس بگیرم» بنویسیم: «چون باتری گوشی شارژ نداشت، نتوانستم تماس بگیرم.» حالا دلیلِ تماس نگرفتن روشن‌تر و خواندن جمله روان‌تر است.

هنگام ویرایش، این سه کار را امتحان کن:

• زنجیرۀ اضافه‌ها را پیدا کن.
• بخشی از عبارت را با یک فعل مناسب بیان کن.
• جمله را دوباره بخوان و مطمئن شو معنای اصلی حفظ شده است.

قرار نیست همۀ کسره‌های اضافه را حذف کنیم؛ هدف این است که خواننده بدون مکث‌های اضافی، منظور ما را بفهمد.

حکایت با زبان امروز

فرض کن می‌خواهی حکایت کتاب را برای دوستی تعریف کنی که معنی «عیادت» و «نقل‌ها کرد» را نمی‌داند. لازم نیست ماجرای تازه‌ای بسازی؛ کافی است همان اتفاق را با واژه‌ها و جمله‌های آشناتر بیان کنی. این کار بازنویسی است، نه ساختن داستانی دیگر.

مثلاً «بسیار بنشست و نقل‌ها کرد» را می‌توان این‌طور نوشت: «مدت زیادی نشست و از هر دری حرف زد.» زبان ساده‌تر شده، اما رفتار مهمان همان است.

در این حکایت، کسی به دیدن بیمار می‌رود، بیش از اندازه می‌ماند و سرانجام از درد او می‌پرسد. پاسخ بیمار نشان می‌دهد که خودِ مهمان باعث ناراحتی او شده است! این پایان طنزآمیز باید در بازنویسی بماند. اگر به‌جای آن بنویسیم بیمار از سردرد شکایت کرد، نکتۀ اصلی حکایت از بین می‌رود.

پس پس از نوشتن، از خودت بپرس: زبانم روشن‌تر شده؟ اتفاق اصلی و شوخی پایان حکایت هنوز حفظ شده‌اند؟

گفت‌وگویی با خدا

وقتی دلت می‌خواهد نگرانی یا خواسته‌ای را با کسی در میان بگذاری، معمولاً او را صدا می‌زنی و مستقیم با او حرف می‌زنی. نیایش هم گفت‌وگویی با خداست؛ گفت‌وگویی برای بیان نیاز، درخواست کمک و نزدیک‌شدن به او.

خواجه عبدالله انصاری این نیایش را با «الهی» آغاز می‌کند؛ یعنی «خدای من». سپس با خطاب‌هایی که با «ای» شروع می‌شوند، خدا را مخاطب قرار می‌دهد. تعبیر «بوده و هست و بودنی» به همیشگی‌بودن خدا اشاره دارد؛ یعنی وجود او به زمان خاصی محدود نیست.

نیایشگر یاد خدا را همراه خود می‌داند و از او می‌خواهد راه نزدیک‌شدن به خودش را نشان دهد. پس خواستۀ آغاز متن، داشتن یک وسیله یا رسیدن به دارایی نیست؛ همراهی و راهنمایی خداست. شبیه زمانی که در انتخابی دشوار می‌گویی: «خدایا، کمکم کن راه درست را پیدا کنم.» هنگام خواندن این بخش، آن را گفت‌وگویی صمیمانه بخوان، نه گزارشی دربارۀ خدا.

تصویرِ روییدن شادی

وقتی نگرانی و حرف‌زدن با یک دوست مهربان آرامت می‌کند، شاید بگویی: «دلم باز شد.» دل واقعاً باز نشده است؛ با این تصویر، حالت را بهتر نشان می‌دهی.

در نیایش هم می‌خوانیم:

لطیفا، یاد تو دل را زنده کرد و تخمِ مهر افکند؛ درخت شادی رویانید و میوۀ آزادی داد؛ به فضل خود، ما را یاد کن و به لطفی ما را شادکن.

نویسنده می‌توانست فقط بگوید یاد خدا به ما مهر و شادی می‌بخشد؛ امّا او دل را مانند زمینی آمادهٔ روییدن نشان می‌دهد: بذرِ محبت در آن کاشته می‌شود، درختِ شادی می‌روید و میوهٔ آزادی به دست می‌آید. این تصویرهای پیوسته، احساسی نادیدنی را دیدنی می‌کنند.

پس منظور، روییدنِ درختی واقعی در دل نیست؛ نویسنده اثر یاد خدا را به رشد گیاه شبیه کرده است تا زنده‌شدن و شادابیِ درون را بهتر حس کنیم.

آهنگِ درخواست‌ها

گاهی وقتی جمله‌ای را بلند می‌خوانی، حس می‌کنی واژه‌هایش ضرب‌آهنگ دارند؛ حتی اگر شعر نباشد. در این نیایش هم درخواست‌های پی‌درپی، با نظمی شبیه به هم بیان شده‌اند و به نوشته آهنگ داده‌اند.

به این جمله از متن نگاه کن:

حکیما، دانایی ده تا از راه نیفتیم، بینایی ده تا در چاه نیفتیم.

دو بخش جمله، ساختی شبیه به هم دارند: ابتدا درخواستی می‌آید و سپس هدف آن با «تا» بیان می‌شود. نیایشگر آگاهی و قدرت تشخیص می‌خواهد تا راه درست را گم نکند و گرفتار نشود.

از طرفی، «دانایی» و «بینایی» و نیز «راه» و «چاه» هم‌آوا هستند؛ تکرار «نیفتیم» هم این آهنگ را پررنگ‌تر می‌کند. این هماهنگی، درخواست‌ها را شنیدنی‌تر و اثرگذارتر می‌سازد.

در نوشتهٔ خودت هم می‌توانی از همین روش کمک بگیری؛ مثلاً: «کمکم کن خوب ببینم؛ یاری‌ام کن درست برگزینم.» با بلندخواندن چنین جمله‌هایی، هماهنگی آن‌ها را بهتر می‌شنوی.

فروتنی و امید به بخشایش

آدم وقتی کمک می‌خواهد، می‌پذیرد که همیشه به‌تنهایی از پسِ همه‌چیز برنمی‌آید. نیایشگر هم با چنین فروتنی‌ای از خدا می‌خواهد او را از سه آسیب دور نگه دارد:

• وساوس شیطانی: فکرها و وسوسه‌هایی که انسان را به بدی می‌کشانند.
• هوای نفسانی: خواسته‌های خودخواهانه‌ای که ممکن است ما را برخلاف کار درست پیش ببرند.
• غرور نادانی: اینکه با وجود ناآگاهی، خود را دانا و بی‌نیاز از راهنمایی بدانیم.

مثلاً اگر پاسخ پرسشی را ندانیم، اما از روی غرور حاضر نباشیم سؤال کنیم، نادانی خود را پشتِ ادعای دانستن پنهان کرده‌ایم. پذیرفتنِ «نمی‌دانم» می‌تواند آغاز یادگیری باشد.

در پایان، نیایشگر از خدا می‌خواهد عذرش را بپذیرد و بر خطاهایش سخت نگیرد. پس لحن او هم فروتنانه است و هم امیدوار؛ ضعف‌هایش را می‌بیند، اما از بخشایش خدا ناامید نیست.