خلاصه درس فصل ۵ نگارش نهم؛ درسنامه و نکات مهم

آغازی که خواننده را همراه می‌کند

احتمالاً شروعِ چمدان برایت جذّاب‌تر بود؛ چون می‌خواستی راز زودتر رسیدنش را بفهمی! آغاز نوشته هم باید به خواننده دلیلی بدهد که ادامه بدهد. برای این کار، سه راه را امتحان کن:

• پرسش: سؤالی مطرح کن که کنجکاوی خواننده را بیدار کند؛ مثلاً برای نوشته‌ای دربارهٔ گم‌شدن وسایل: «تا حالا شده دنبال چیزی بگردی که تمام مدت در دستت بوده؟»
• خبر: با خبری متفاوت یا غافل‌گیرکننده شروع کن؛ مثل خبرِ کشتی هوایی در کتاب که به‌جای دریا، در آسمان حرکت می‌کند.
• داستان یا خاطرهٔ کوتاه: خواننده را مستقیم وارد یک ماجرا کن؛ مثلاً: «وقتی به مدرسه رسیدم، تازه فهمیدم دو لنگه کفشم هم‌رنگ نیستند!»

نکتهٔ مهم: شروع جذّاب باید به موضوع نوشته مربوط باشد. اگر دربارهٔ گم‌شدن وسایل می‌نویسی، یک خبر عجیب دربارهٔ مسابقهٔ فوتبال، فقط به‌خاطر عجیب‌بودنش، آغاز مناسبی نیست. آغاز خوب هم کنجکاوی می‌سازد و هم راه ورود به موضوع را باز می‌کند.

پایانی که در ذهن می‌ماند

آخرین جملهٔ نوشته می‌تواند تمام شود، امّا فکر و احساس خواننده همچنان ادامه پیدا کند. برای ساختن چنین پایانی، چند راه داری:

• پرسش: سؤالی مطرح کن که خواننده را به فکر ببرد، نه اینکه فقط پاسخ «بله» یا «نه» بخواهد.
• شعر یا مثل مرتبط: از شعر یا مثلی کمک بگیر که با موضوع نوشته پیوند داشته باشد؛ زیبابودن آن به‌تنهایی کافی نیست.
• جمله‌های عاطفی: با بیان احساس و ساختن فضایی مناسب، اثر نوشته را در دل خواننده نگه دار.

فرض کن دربارهٔ آخرین روز مدرسه نوشته‌ای. به‌جای «آن روز تمام شد»، می‌توانی بنویسی: «حیاط خالی شد، امّا انگار هنوز صدای خنده‌هایمان زیر درخت توت می‌پیچید.» این پایان، حس دلتنگی را منتقل می‌کند، بی‌آنکه مستقیم بگوید «دلتنگ بودم».

لازم نیست همهٔ این روش‌ها را یک‌جا به کار ببری؛ روشی را انتخاب کن که با موضوع و حال‌وهوای نوشته‌ات هماهنگ باشد.

نامی برازندهٔ نوشته

تصوّر کن نوشته‌ات دربارهٔ روزی است که با کمک دوستت، ترس از دوچرخه‌سواری را کنار گذاشته‌ای. چه نامی برایش می‌گذاری؟ «دوچرخه» با موضوع ارتباط دارد، امّا «اولین رکابِ بی‌ترس» هم به محتوای نوشته نزدیک است و هم می‌تواند خواننده را به خواندن ترغیب کند.

نام خوب، هم با محتوای نوشته تناسب دارد و هم توجّه خواننده را جلب می‌کند. عنوانی هیجان‌انگیز که ربطی به متن ندارد، انتخاب مناسبی نیست؛ چون انتظار خواننده را برآورده نمی‌کند.

معمولاً بهتر است پس از تمام‌شدن نوشته، نام نهایی آن را انتخاب کنی؛ آن وقت می‌دانی کدام اتّفاق، احساس یا فکر در نوشته‌ات برجسته‌تر شده است. اگر از ابتدا نامی در ذهن داشتی، می‌توانی آن را موقّت بدانی و در پایان دوباره بررسی‌اش کنی. برای تمرین، چند نام پیشنهاد بده و ببین کدام‌یک بهتر نوشته‌ات را معرفی می‌کند.

آغازی که کنجکاوت می‌کند

فرض کن می‌خواهی دربارهٔ دوستی بنویسی. کدام شروع بیشتر تو را به خواندن ادامهٔ نوشته دعوت می‌کند: «دوستی موضوع مهمی است» یا «اگر یک روز هیچ دوستی نداشتی، چه می‌کردی؟» شروع دوم، ذهن خواننده را درگیر می‌کند؛ انگار نویسنده منتظر پاسخ اوست.

برای جلب توجه در آغاز نوشته، می‌توانی از پرسشی مرتبط با موضوع کمک بگیری. در نمونهٔ کتاب هم پرسشِ «به چه چیزهایی باید علاقه‌مند بود؟» خواننده را به فکرکردن دربارهٔ علاقه‌هایش دعوت می‌کند.

راه دیگر، شروع با خبری شگفت‌انگیز است. نمونهٔ بارش ماهی در کتاب، حس کنجکاوی را بیدار می‌کند؛ سپس نویسنده از آن به موضوع اتفاق‌های غیرمنتظره می‌رسد. هدف این فعالیت، بررسی درستی آن خبر نیست؛ می‌خواهیم نقش آن را در جذب خواننده بشناسیم.

پس فقط عجیب‌بودن کافی نیست؛ آغاز باید مثل یک درِ ورودی، خواننده را به موضوع اصلی نوشته برساند.

پایانی که در ذهن می‌ماند

فرض کن نوشته‌ات دربارهٔ یک روز بارانی تمام شده است. دوست داری خواننده فقط به آخرین خط برسد یا کمی هم به حرفت فکر کند؟ پایان اثرگذار، چیزی برای فکرکردن یا به‌یادسپردن باقی می‌گذارد.

یکی از راه‌ها، پایان‌دادن با پرسشی تأمل‌برانگیز است؛ پرسشی که خواننده را به فکر دربارهٔ موضوع دعوت کند. در نمونهٔ فصل‌ها در صفحهٔ ۶۶، پرسش پایانی توجه ما را از رفت‌وآمد فصل‌ها به پیام مشترک آن‌ها، یعنی زندگی، می‌برد. تو هم می‌توانی نوشته‌ای دربارهٔ کمک به دیگران را این‌طور تمام کنی: «اگر هر کداممان دست یک نفر را بگیریم، دنیا چه تغییری می‌کند؟»

راه دیگر، آوردن شعری متناسب با موضوع است. در نمونهٔ فردوسی، بیت‌های پایانی با ماندگاری شاعر از راه سخنش پیوند دارند. پس هر شعر زیبایی برای هر نوشته‌ای مناسب نیست؛ شعر باید حرف نوشته را کامل‌تر و ماندگارتر کند.

از پیش‌نویس تا بازبینی

نوشتن با تمام‌شدن جملهٔ آخر تمام نمی‌شود! ابتدا موضوعی انتخاب کن و پیش‌نویس بنویس؛ یعنی نسخه‌ای اولیه که هنوز می‌توانی تغییرش بدهی. آغاز باید خواننده را به موضوع وارد کند، میانه آن را پرورش دهد و پایان به نوشته جمع‌بندی یا اثری ماندگار بدهد. سپس نامی انتخاب کن که با محتوای نوشته‌ات هماهنگ باشد.

مثلاً اگر دربارهٔ نجات یک گنجشک نوشته‌ای، «مهمان کوچک حیاط» می‌تواند نام مناسبی باشد؛ اما «سفر به دریا» با این نوشته پیوندی ندارد.

حالا نقش خواننده را بگیر و نوشته‌ات را دوباره بخوان: آیا بخش‌ها به هم مربوط‌اند؟ آیا چیزی کم یا اضافی است؟ املا، نشانه‌گذاری و جمله‌ها درست‌اند؟ بازبینی فقط پیداکردن غلط املایی نیست؛ گاهی باید جمله‌ای را جابه‌جا کنی یا پایان را تغییر بدهی. پس از این اصلاح‌ها، پاک‌نویس را مرتب و خوانا آماده کن.

ساده‌تر و روان‌تر بنویسیم

فرض کن می‌خواهی به دوستت پیام بدهی: «دیروز یک دفتر خریداری کردم.» آیا «دیروز یک دفتر خریدم» همان خبر را ساده‌تر نمی‌رساند؟ برای خوب نوشتن، لازم نیست همیشه عبارت‌های بلند و رسمی انتخاب کنیم.

اگر فعل کوتاه‌تر همان معنا را برساند، بهتر است آن را جایگزین عبارت طولانی کنیم. مثلاً «مادرم مرا مورد تشویق قرار داد» را می‌توان روان‌تر نوشت: «مادرم مرا تشویق کرد.» پیام جمله عوض نشده، اما خواندنش آسان‌تر شده است.

البته قرار نیست هر فعلی را که از چند بخش ساخته شده، تغییر دهیم؛ «تشویق کرد» خودش انتخابی روشن و مناسب است. معیار ما فقط کوتاهی نیست؛ معنا باید حفظ شود و جمله طبیعی بماند.

هنگام بازبینی نوشته‌ات، از خودت بپرس: «آیا می‌توانم این کار را با فعل ساده‌تر و آشناتری بیان کنم؟»

حکایت قدیمی، زبان امروزی

فرض کن می‌خواهی حکایت طبیب را برای دوستی تعریف کنی که معنی بعضی واژه‌های قدیمی را نمی‌داند. لازم نیست داستان تازه‌ای بسازی؛ کافی است همان ماجرا را با زبان روشنِ امروز بیان کنی.

مثلاً «به غایت درد می‌کند» را می‌توانی «خیلی درد می‌کند» بنویسی و به جای «آن را علاج کن» بگویی «درمانش کن». جمله‌ها ساده‌تر شده‌اند، اما منظور بیمار تغییر نکرده است.

در بازنویسی، ترتیب رویدادها و نکتهٔ طنز را هم نگه دار: بیمار از شکم‌درد شکایت می‌کند، پزشک از خوردن نان سوخته باخبر می‌شود و به‌جای داروی شکم، داروی چشم می‌خواهد! پاسخ آخر پزشک روشن می‌کند که چرا چنین پیشنهادی داده است.

پس بازنویسی فقط عوض‌کردن چند واژه نیست؛ باید گفت‌وگوها را هم روان کنی. در پایان از خودت بپرس: آیا دوستم همان ماجرا را می‌فهمد و متوجه شوخی پزشک می‌شود؟