خلاصه درس فصل ۳ نگارش هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

پیش از آنکه چیزی بنویسیم، باید چیزی برای گفتن در ذهن داشته باشیم. حس‌های ما، مانند بینایی و شنوایی، اطلاعات دنیای اطراف را به ذهن می‌رسانند. وقتی با دقت نگاه می‌کنیم و گوش می‌دهیم، مواد بیشتری برای نوشتن جمع می‌کنیم.

مثلاً در راه مدرسه، ممکن است فقط متوجه وجود یک درخت شویم؛ اما با کمی توجه، پوست ترک‌خوردۀ تنه، برگ‌های زرد پایین شاخه‌ها و صدای خش‌خش آن‌ها را هم کشف می‌کنیم. این دریافت‌ها نوشته را پُربارتر می‌کنند. در این درس، بیشتر بر خوب‌دیدن تمرکز داریم: یعنی نگاه‌کردنی همراه با توجه و فکر، نه فقط عبور تصویرها از برابر چشم.

در نمونۀ زمستان، نویسنده فقط خبر نمی‌دهد که هوا سرد است؛ او نشانه‌های سرما را پیش چشم ما می‌گذارد: پوشیده‌شدن صورت بچه‌ها با کلاه، یخ‌های کنار جوی و شاخه‌های بی‌برگ. صدای برخورد قندیل‌ها هم کمک می‌کند فضای صحنه را بهتر حس کنیم.

تفاوت مهم همین است: بیان یک حالت کلی با نشان‌دادن نشانه‌های آن یکسان نیست. اگر بنویسی «حیاط خلوت بود»، خبری کلی داده‌ای؛ اما اگر اضافه کنی «تاب بی‌حرکت مانده بود و هیچ کفشی کنار در نبود»، خواننده خلوتی را بهتر تصور می‌کند. جزئیات باید با فضای نوشته ارتباط داشته باشند، نه اینکه بی‌هدف پشت سر هم ردیف شوند.

برای دقیق‌دیدن، از خودت سؤال‌های کوچک بپرس: این چیز چه رنگی است؟ چه شکلی دارد؟ کدام بخشش بلندتر یا کوتاه‌تر است؟ چه ویژگی‌ای آن را از چیزهای مشابه جدا می‌کند؟ پاسخ این سؤال‌ها، اندوختۀ ذهن تو برای نوشتن می‌شود.

اما نوشتن به دیده‌های واقعی محدود نیست. پس از تمرین مشاهده، می‌توانی چشم‌هایت را ببندی و فضایی را در ذهن بسازی؛ مثلاً کتابخانه‌ای خیالی با پنجره‌های گرد و قفسه‌هایی تا سقف. در این حالت هم باید جزئیات روشنی تصور کنی. پس مشاهده و تخیل رقیب هم نیستند؛ دقت در دنیای واقعی، به روشن‌ترشدن تصویرهای خیالی هم کمک می‌کند.

حالا به متن «صندوقچۀ مادربزرگ» برسیم. بعضی بخش‌های آن از خاطره و احساس نویسنده می‌گویند و بعضی بخش‌ها مانند نقاشی، شکل اشیا را پیش چشم می‌آورند. هر دو برای متن ارزشمندند؛ اما وقتی می‌پرسیم کدام بخش به نقاشی نزدیک‌تر است، دنبال جزئیات دیدنی می‌گردیم.

بند دوم، شکل و جنس صندوقچه، جای آن، حلقه‌ها، میله و قفل را توصیف می‌کند؛ بنابراین می‌توان از روی آن طرحی کشید. در بند بعد هم رنگ نخ و جای قرارگرفتن کلید تصویرساز است. برای تشخیص این بخش‌ها از خودت بپرس: «آیا می‌توانم از روی این عبارت، چیزی بکشم؟» این پرسش کمک می‌کند توصیف ظاهری را از بیان احساس و خاطره تشخیص بدهی.

در آغاز متن، راوی از خاطره‌ها و علاقۀ خود به صندوقچه می‌گوید؛ اما در بند دوم، توجهش به چیزهایی است که می‌توان دید: شکل صندوقچه، جنس آن، روکش، جای قرار گرفتن و شیوۀ باز و بسته شدنش. به همین دلیل، این بخش به نقاشی نزدیک‌تر است. بند بعدی هم با توصیف نخ و جای کلید، تصویر را کامل‌تر می‌کند.

توصیف دقیق یعنی به‌جای صفت‌های کلی، جزئیات دیدنی بدهیم. اگر بگویی «کیفم قشنگ است»، خواننده تصویر روشنی ندارد؛ اما با گفتن رنگ کیف، شکل جیب‌ها و جای پارگی بندش، می‌تواند آن را تصور کند. لازم نیست همۀ جزئیات را بنویسی؛ آن‌هایی را انتخاب کن که تصویر را روشن‌تر می‌کنند.

حالا نوبت توست که از دیدن به نوشتن برسی. یکی از موضوع‌ها را انتخاب کن و پیش از نوشتن، صحنه را با دقت ببین یا در ذهن مجسم کن. از خودت بپرس: چه چیزهایی دیده می‌شوند؟ کجا هستند؟ چه رنگ و شکلی دارند؟ چگونه حرکت می‌کنند؟ پاسخ‌ها مواد اولیۀ نوشتۀ تو هستند.

جای نگاه کردن هم مهم است. دیدن مسابقه از پشت تور با دیدن آن از بالای سکوها فرق دارد. از پشت تور، رشته‌های تور و حرکت دروازه‌بان نزدیک‌ترند. برای نوشتن دربارۀ مسیر مدرسه هم، به‌جای فهرست کردن همۀ چیزها، چند جزئیات مشخص را انتخاب کن و با نظمی روشن کنار هم بگذار.

نوشتن با تمام شدن پیش‌نویس پایان نمی‌یابد. پیش‌نویس فرصت می‌دهد فکرها و مشاهده‌هایت را روی کاغذ بیاوری؛ بعد باید آن‌ها را بررسی و مرتب کنی. ببین آغاز نوشته، صحنه را معرفی می‌کند؟ میانه، جزئیات را گسترش می‌دهد؟ پایان، نوشته را جمع می‌کند؟ سپس بررسی کن که آیا خواننده می‌تواند آنچه را تو دیده‌ای تصور کند.

در پاک‌نویس، املا، نشانه‌گذاری، درست‌نویسی و حاشیه‌ها را هم اصلاح کن. خواندن با صدای بلند کمک می‌کند مکث‌ها و جمله‌های نامناسب را پیدا کنی. هنگام نقد، فقط نگو «خوب بود»؛ مثلاً بگو «رنگ مورچه روشن توصیف شده، اما مسیر حرکتش معلوم نیست». این نظر به بهتر شدن نوشته کمک می‌کند.

در درست‌نویسی این درس، به جای «را» توجه می‌کنیم. «را» نشان می‌دهد کارِ فعل بر چه کسی یا چه چیزی انجام شده است. در جملۀ «کتاب را خواندم»، چیزی که خوانده شده «کتاب» است؛ پس «را» پس از آن می‌آید.

گاهی بعد از اسم، توضیحی با «که» می‌آوریم. این توضیح نباید ما را از جای درست «را» دور کند. ابتدا از خودت بپرس «چه چیزی را خواندم؟» پاسخ «کتاب» است. بنابراین می‌نویسیم: «کتاب را که هفتۀ پیش خریده بودم خواندم.» هنگام بازخوانی نوشته‌ات، جمله‌های دارای «را» را پیدا کن و بررسی کن که این نشانه بی‌دلیل به پس از توضیحِ اسم منتقل نشده باشد.

وقتی جمله‌ای را ویرایش می‌کنی، فقط دنبال غلط املایی نباش؛ جای واژه‌ها هم مهم است. «را» نشانۀ مفعول است و باید پس از آن بیاید. برای پیدا کردن مفعول، از فعل کمک بگیر: «چه چیزی را؟» یا «چه کسی را؟»

در جملۀ «کتابی را که هفتۀ پیش خریده بودم خواندم»، می‌پرسیم: چه چیزی را خواندم؟ پاسخ «کتابی» است. عبارت «که هفتۀ پیش خریده بودم» فقط دربارۀ آن کتاب توضیح می‌دهد؛ نباید «را» را تا پایان این توضیح عقب ببریم.

مثلاً در نوشتن یک پیام، به‌جای «دوستی که کنار مدرسه بود را دیدم»، می‌نویسیم: «دوستی را که کنار مدرسه بود دیدم.» پس اول مفعول را پیدا کن و بعد جای «را» را بررسی کن.

ضرب‌المثل در چند واژه، یک تجربه یا پیام را بیان می‌کند. در بازآفرینی، همان پیام را به شکل داستان نشان می‌دهیم؛ یعنی شخصیت می‌سازیم، برای او موقعیتی پیش می‌آوریم و نتیجۀ رفتارش را روایت می‌کنیم.

در نمونۀ کتاب، مردی به‌جای استحکام خانه، به ظاهر آن اهمیت می‌دهد. هشدار دوستان، خریدن خانه، زیباسازی و سرانجام فروریختن آن، همگی پیام مَثَل را آشکار می‌کنند: رسیدگی به ظاهر، مشکلِ اساسی را حل نمی‌کند.

برای گسترش یک مَثَل، لازم نیست فقط واژه‌هایش را کش بدهی. از خودت بپرس: «چه کسی چنین اشتباهی می‌کند؟ چه تصمیمی می‌گیرد؟ نتیجۀ تصمیمش چیست؟» جزئیات باید به فهم پیام کمک کنند؛ مثلاً رنگ لباس مرد، اگر نقشی در ماجرا ندارد، ضروری نیست.

حالا نوبت توست که مَثَل کلاغ و کبک را گسترش بدهی. نخست پیامش را مشخص کن: تقلیدِ نسنجیده ممکن است باعث شود کسی نه به شیوۀ دیگری مسلط شود و نه توانایی خودش را حفظ کند. این پیام به معنی بد بودنِ یادگیری از دیگران نیست؛ مشکل، تقلید بدون شناخت و کنار گذاشتن توانایی خویش است.

می‌توانی خودِ کلاغ و کبک را شخصیت داستان قرار بدهی یا موقعیتی انسانی بسازی؛ مثلاً دانش‌آموزی که شیوۀ موفق خودش را بی‌فکر کنار می‌گذارد. برای داستانت یک آغاز، یک مشکل و یک پیامد در نظر بگیر. پایان باید از اتفاق‌های قبلی نتیجه شود، نه اینکه ناگهان فقط بنویسی «پس تقلید بد است». بهتر است خواننده پیام را از رفتار و سرنوشت شخصیت بفهمد.