خلاصه درس فصل ۸ نگارش هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

بعضی موضوع‌ها را می‌توان دید و ویژگی‌های ظاهری‌شان را شرح داد؛ مثلاً دربارهٔ حیاط مدرسه از درخت‌ها و نیمکت‌ها می‌نویسیم. اما موضوع‌هایی مانند ایثار، عشق و راست‌گویی، مفهوم یا ویژگی هستند و ظاهر مشخصی ندارند. برای این‌ها باید جنس پرسش‌ها را عوض کنیم، نه اینکه پرسش‌کردن را کنار بگذاریم. مثلاً به‌جای پرسیدن از رنگ راست‌گویی، می‌پرسیم: این واژه چه معنایی دارد؟ چه اثری بر زندگی می‌گذارد؟ در رفتار آدم‌ها چگونه دیده می‌شود؟ این پرسش‌ها راه ورود به موضوع ذهنی‌اند.

وقتی چند پرسش مناسب داری، دیگر لازم نیست یک‌باره به کل انشا فکر کنی. هر پرسش، بخش کوچک‌تری برای فکرکردن پیش رویت می‌گذارد. در نمونهٔ راست‌گویی، ابتدا معنای موضوع روشن می‌شود؛ سپس اثر آن بر فرد و جامعه و رفتار افراد راست‌گو بررسی می‌شود. بعد، نوبت پیامدهای نبود آن و راه‌های گسترش آن می‌رسد. پاسخ‌ها مصالح نوشته‌اند؛ با کنار هم گذاشتن و پیوند دادن آن‌ها، متن شکل می‌گیرد. مثلاً پرسش «چرا به دوست راست‌گو اعتماد می‌کنیم؟» می‌تواند راهنمای یک بند دربارهٔ اثر راست‌گویی باشد.

پیش از پاسخ‌دادن، فهرست پرسش‌هایت را بررسی کن. هر پرسش باید به موضوع اصلی مربوط باشد؛ مثلاً در نوشتهٔ شجاعت، پرسش دربارهٔ رنگ لباس یک قهرمان معمولاً کمکی نمی‌کند. پرسش‌ها باید جنبه‌های گوناگون موضوع را هم پوشش دهند؛ چند پرسش هم‌معنا، نگاه تازه‌ای به نوشته اضافه نمی‌کند. سپس آن‌ها را برای آغاز، میانه و پایان بچین. می‌توانی در آغاز از معنا بپرسی، در میانه ویژگی‌ها و اثرها را بررسی کنی و در پایان به راه‌های پرورش آن ویژگی برسی. این ترتیب، مسیر خواندن را روشن می‌کند.

حالا برای هر پرسش، پاسخی روشن و به‌اندازه بنویس. پاسخ باید دقیقاً به همان موضوع مربوط باشد و بر پایهٔ مطالعه و بررسی شکل بگیرد؛ حدس بی‌پایه، جای اطلاعات درست را نمی‌گیرد. پاسخ‌ها را هم با ترتیب منطقی در بخش‌های نوشته قرار بده. برای روشن‌شدن مفهوم، از نمونهٔ رفتار یا گفتار کمک بگیر. مثلاً به‌جای چند بار گفتن اینکه راست‌گویی ارزشمند است، نشان بده دانش‌آموزی اشتباه خود را می‌پذیرد و اعتماد دوستش را حفظ می‌کند. کوتاه‌نوشتن یعنی پرهیز از حرف اضافه، نه حذف توضیح و مثال لازم.

موضوع‌های ذهنی مثل شجاعت و فداکاری را نمی‌توان مثل یک کیف، فقط با رنگ و اندازه توصیف کرد. برای شناختن آن‌ها از خودمان سؤال می‌پرسیم: یعنی چه؟ چه نمونه‌ای دارد؟ چه اثری می‌گذارد؟

در متن شجاعت، چهار بخش به‌ترتیب به معنای شجاعت، رفتار شجاع هنگام ترس، شجاعت اخلاقی و فایدهٔ شجاعت می‌پردازند. پس موضوعی مثل «شجاعت و جلوه‌های آن» مناسب است. برای هر بخش هم باید پرسشی بسازیم که پاسخ آن در همان بخش باشد؛ مثلاً برای بخش سوم: «شجاعت اخلاقی چیست؟»

حالا دربارهٔ فداکاری همین مسیر را برو: پرسش‌ها را بنویس، پاسخ‌ها را مرتب کن و پیش‌نویس بساز. در آغاز، موضوع را معرفی کن؛ در میانه، توضیح و نمونه بیاور؛ در پایان، جمع‌بندی کن. مثلاً کمک‌کردن به هم‌کلاسی با صرف وقت استراحت می‌تواند نمونه‌ای برای بررسی باشد.

پیش از پاک‌نویس، نقش خواننده را بگیر: آیا ترتیب بخش‌ها روشن است؟ املا، نشانه‌گذاری، درست‌نویسی و حاشیه‌ها مناسب‌اند؟ نوشته را بلند بخوان تا جاهای نامفهوم را هم پیدا کنی.

زبان گفت‌وگو و زبان نوشتار رسمی همیشه یکسان نیستند. ممکن است هنگام حرف‌زدن بگوییم «آن‌ها رفتن»، اما در نوشتهٔ رسمی باید بنویسیم «آن‌ها رفتند». فعل «رفتند» نشان می‌دهد چه کسانی، با چه شماری و در چه زمانی کاری انجام داده‌اند.

مصدر، نام یک کار یا حالت است؛ مانند «رفتن» و «نوشتن». مصدر به‌تنهایی این ویژگی‌های فعل را نشان نمی‌دهد. به این دو کاربرد دقت کن: در «رفتن دشوار بود»، واژهٔ «رفتن» نام کار است؛ اما در «آن‌ها رفتند»، برای کامل‌شدن جمله به فعل نیاز داریم.

پس در جملهٔ «گفتن و نوشتن جدا از هم نیستن»، دو واژهٔ اول نام کارند و لازم نیست تغییر کنند؛ پایان جمله باید «نیستند» شود. هنگام ویرایش، فقط به شکل ظاهری واژه نگاه نکن؛ ببین در جمله چه نقشی دارد.

بازنویسی یعنی یک متن را با زبان ساده و امروزی دوباره بیان کنیم، نه اینکه داستان تازه‌ای بسازیم. اول، اتفاق‌های اصلی را پیدا کن: مرد شترش را گم می‌کند، قول می‌دهد آن را ارزان بفروشد، بعد پشیمان می‌شود و فروش شتر را به خرید گربه‌ای گران وابسته می‌کند.

حالا می‌توانی واژه‌هایی مثل «بانگ زد» را به «با صدای بلند گفت» تبدیل کنی و جمله‌های دشوار را کوتاه‌تر بنویسی. ترتیب اتفاق‌ها و نکتهٔ طنز باید بماند: شتر ظاهراً ارزان است، اما خریدار ناچار است گربهٔ گران را هم بخرد.

جملهٔ پایانی حکایت همین نیرنگ را آشکار می‌کند. لازم نیست شخصیت تازه یا ماجرای دیگری اضافه کنی. پس از نوشتن، از خودت بپرس: آیا خوانندهٔ بازنویسی من همان ماجرا و همان نکته را می‌فهمد؟

در نیایش، گوینده رو به خدا سخن می‌گوید؛ گاهی خواسته‌ای دارد و گاهی از شناخت و ستایش او حرف می‌زند. در شعر عطار، شاعر از حضور خدا در جهان و ناتوانی زبان از بیان کامل او می‌گوید. بنابراین «بی‌خبری» در این شعر را نباید به معنای نبودن خدا گرفت.

در نیایش مولانا، درخواست شناخت بیشتر، بهترشدن و آسودگی پدر و مادر دیده می‌شود. تعبیر روشن‌شدن دل با معرفت، یعنی انسان شناخت و آگاهی عمیق‌تری پیدا کند؛ منظور، روشنایی یک چراغ واقعی نیست.

اگر بخواهی نیایشی کوتاه بنویسی، می‌توانی با خطاب به خدا آغاز کنی و خواسته‌ای روشن و صمیمی بیاوری؛ مثلاً توان جبران زحمت پدر و مادر. نیایش خوب الزاماً واژه‌های دشوار ندارد؛ مهم این است که بدانی چه می‌خواهی و آن را پیوسته و روشن بیان کنی.

ارزیابی نگارش فقط نگاه‌کردن به نوشتهٔ نهایی نیست. شیوه‌نامه، دو نوع ارزشیابی معرفی می‌کند: فرایندی و پایانی. در ارزشیابی فرایندی، معلم هنگام یادگیری و انجام فعالیت‌ها، پیشرفت نوشتن را دنبال می‌کند؛ پس پرسش‌سازی، پیش‌نویس و اصلاح نوشته هم اهمیت دارند.

در بخش ارائه‌شده از شیوه‌نامه، مهارت نوشتن هجده نمره از بیست نمرهٔ ارزشیابی مستمر را دارد. دو فعالیت معرفی‌شده برای این مهارت، «بازشناسی» و «آفرینش» هستند. وقتی موضوع و پرسش‌های متن آمادهٔ شجاعت را پیدا می‌کنی، بازشناسی انجام می‌دهی؛ وقتی دربارهٔ فداکاری متن خودت را می‌نویسی، در حال آفرینش هستی.

برای تمرین تنهایی هم از همین تفاوت استفاده کن: اول ببین در یک متن آماده چه روشی به کار رفته است؛ بعد آن روش را در نوشتهٔ خودت امتحان کن. پیش‌نویس را نگه دار تا با مقایسهٔ آن و پاک‌نویس، پیشرفتت را ببینی.

ارزشیابی همیشه به معنی یک امتحان در پایان کار نیست. در ارزشیابی فرایندی یا مستمر، معلم هم‌زمان با یادگیری و انجام فعالیت‌های نگارشی، عملکردت را بررسی می‌کند. مثلاً وقتی پس از آموزش، تمرینی می‌نویسی و با راهنمایی معلم آن را بهتر می‌کنی، همین مسیر یادگیری اهمیت دارد.

این ارزشیابی در مجموع $20$ نمره دارد: $18$ نمره برای مهارت نوشتن و $2$ نمره برای مهارت خواندن. بنابراین، بهتر است تمرین‌های طول درس را فرصت یادگیری بدانی، نه کارهایی که فقط باید تحویل بدهی. آنچه می‌آموزی باید در عملکردت دیده شود.

سه تمرین هر درس، سه جور کار با نوشته را پیش پایت می‌گذارند. در بازشناسی، ویژگی‌ای را که آموخته‌ای تشخیص می‌دهی؛ مثلاً در یک نوشته، نمونهٔ آن را پیدا می‌کنی. در آفرینش، خودت بر پایهٔ آموزش درس می‌نویسی. در داوری، نوشته را با توجه به سنجه‌های کتاب بررسی و تحلیل می‌کنی.

این تفاوت را با یک مثال به خاطر بسپار: پیدا‌کردن یک ویژگی در متن، نوشتن متنی با همان ویژگی و بررسی میزان موفقیت آن متن، سه کار متفاوت‌اند. هنگام داوری، «خوشم آمد» کافی نیست؛ باید به ویژگی‌های نوشته و معیارهای آموخته‌شده تکیه کنی.

بعضی فعالیت‌ها از راه‌های متفاوت به نوشتن کمک می‌کنند. در تصویرنویسی، اول باید دقیق نگاه کنی و عناصر تصویر را دریابی؛ بعد از این مشاهده برای نوشتن کمک بگیری. مثلاً در تصویر یک حیاط، فقط نام درخت و نیمکت را ننویس؛ به حالت آدم‌ها و ارتباط اجزای تصویر هم توجه کن.

در بازنویسی حکایت، تأکید بر ساده‌کردن زبان حکایت است. اما در گسترش مثل، به اصل مثل شاخ‌وبرگ می‌دهی و آن را بازآفرینی می‌کنی. پس این دو فعالیت یکسان نیستند: یکی بر بیان ساده‌تر تکیه دارد و دیگری بر گسترش‌دادن.

درست‌نویسی کمک می‌کند هنجارهای نوشتن و کاربرد درست واژه‌ها در نوشتار معیار را بشناسی. هنگام بازبینی نوشته، می‌توانی از خودت بپرسی: «آیا واژه‌ها را درست و مناسب به کار برده‌ام؟» این توجه، بخشی از بهترنوشتن است.

نکتهٔ مهم این است که هیچ‌کدام از فعالیت‌های کتاب، هدفی جدا از توانایی نوشتن ندارند. بازشناسی، آفرینش، داوری و فعالیت‌های دیگر باید به پیشرفت نوشته‌هایت کمک کنند. پس فقط تمام‌کردن صفحه‌های تمرین کافی نیست؛ به این فکر کن که هر تمرین چه تغییری در شیوهٔ نوشتنت ایجاد کرده است.

کار تو با نوشتن آخرین جمله تمام نمی‌شود؛ باید بتوانی نوشتهٔ خودت را درست بخوانی. مهارت خواندن، بخش $2$ نمره‌ای ارزشیابی فرایندی است. در این بخش، علاوه بر خواندن صحیح واژه‌ها، تکیه، لحن و شیوهٔ به‌کارگیری صدا اهمیت دارند؛ یعنی چگونگی خواندن هم بررسی می‌شود.

برای تمرین، یک بند از نوشته‌ات را با صدای بلند بخوان. آیا شنونده از لحن تو می‌فهمد که جمله پرسشی، خبری یا همراه با شگفتی است؟ مثلاً «واقعاً آمدی؟» را طوری بخوان که حالت پرسشی آن شنیده شود. خواندن یکنواخت ممکن است حال‌وهوای نوشته را خوب منتقل نکند.

در امتحان پایانی نگارش، قرار نیست فقط دربارهٔ خوب نوشتن توضیح بدهی؛ باید توانایی‌ات را با نوشتن یک متن نشان بدهی. چند موضوع پیشنهاد می‌شود و تو یکی را انتخاب می‌کنی. بهتر است موضوعی را برداری که درباره‌اش فکر، تجربه یا تصویر ذهنی بیشتری داری؛ نه موضوعی که فقط عنوانش زیباتر است.

مثلاً اگر میان «یک روز بارانی» و «دوستی» حق انتخاب داری، ببین برای کدام می‌توانی جزئیات روشن و مرتبط بنویسی. بعد، پیش از شروع متن، چند فکر اصلی را یادداشت کن تا راهت معلوم باشد. در شیوه‌نامه، بازشناسی آموخته‌های درس هم سهم دارد؛ اما بخش اصلی کار، ساختن نوشته‌ای است که کاربرد آن آموخته‌ها را نشان بدهد.

متن خوب هم شکل روشنی دارد و هم حرفی برای گفتن. در سنجه‌های ارزشیابی، ساختار بیرونی یعنی داشتن بند آغازین، بند میانی و بند پایانی. ساختار زبانی هم به ساده، روان و کوتاه بودن جمله‌ها توجه دارد؛ پس دشوار نوشتن، نشانهٔ بهتر نوشتن نیست.

در آغاز، خواننده را جذب کن و تصویری کلی از موضوع بده. در میانه، موضوع را پرورش بده: ساده و صمیمی بنویس، احساس متناسب نشان بده و جنبه‌های گوناگون موضوع را با نظمی روشن پیش ببر. فکرها باید به هم مربوط باشند، نه اینکه فقط پشت سر هم بیایند. نگاه تازه هم مهم است؛ مثلاً در نوشته‌ای دربارهٔ باران، می‌توانی به‌جای توصیف همیشگی ابرها، تغییر صدای کوچه را دنبال کنی.

در پایان، حرف‌ها را جمع کن و اثری در ذهن خواننده بگذار. خوش‌فرجامی فقط نوشتن عبارت «در نتیجه» نیست؛ پایان باید از دل همان نوشته بیرون بیاید.

بعد از ساختن متن، یک بار هم از چشم خواننده آن را ببین. در بخش هنجارهای نگارشی، نشانه‌گذاری، املای واژه‌ها و پاکیزه‌نویسی بررسی می‌شوند. نشانه‌ها باید به فهم متن کمک کنند؛ قرار نیست برای زیباتر شدن صفحه، بی‌دلیل ویرگول یا علامت تعجب اضافه کنیم.

برای بازبینی، سه دور کوتاه داشته باش: اول ببین کجا جمله تمام می‌شود و چه نشانه‌ای لازم است. بار دوم واژه‌های مشکوک را بررسی کن. بار سوم به حاشیه‌ها و تمیزی نوشته نگاه کن. مثل مرتب کردن میز مطالعه است: فکرهای خوبت را قبلاً ساخته‌ای؛ حالا کمک می‌کنی خواننده راحت‌تر آن‌ها را ببیند. البته مرتب بودن صفحه، جای محتوای خوب را نمی‌گیرد.

نمرهٔ نهایی نگارش فقط نمرهٔ امتحان آخر نیست؛ از میانگین نمرهٔ مستمر و نمرهٔ پایانی به دست می‌آید. یعنی تمرین‌ها و عملکردت در طول دوره هم در نتیجهٔ نهایی سهم دارند. پس بهتر است نوشتن و بازبینی را به شب امتحان محدود نکنی.

نکتهٔ دیگر، ارزش خلاقیت است. اگر نوشته فضای خلاقانه و نگاه تازه‌ای داشته باشد، ممکن است از بعضی ایرادهای ظاهری و کوچک، مثل خط‌خوردگی، چشم‌پوشی شود. دقت کن: «ممکن است»، نه اینکه حتماً همهٔ ایرادها نادیده گرفته شوند! بهترین کار این است که هم برای فکر تازه وقت بگذاری و هم در پایان، ظاهر و زبان نوشته را مرتب کنی.

کتاب‌نامه را مثل مجموعه‌ای از نشانی‌های منابع بخوان. هر سطر به ما کمک می‌کند بفهمیم با چه اثری روبه‌رو هستیم و برای پیدا کردنش چه اطلاعاتی داریم. در نخستین مورد این صفحه، «بهارستان» نام اثر و «نورالدین عبدالرحمان جامی» نام نویسنده است. پس از آن، تهران محل نشر، اهل قلم نام ناشر و ۱۳۸۲ سال انتشارِ معرفی‌شده است.

فرض کن در کتابخانه دنبال این اثر می‌گردی. به‌جای اینکه فقط بگویی «یک کتاب از جامی می‌خواهم»، می‌توانی نام دقیق اثر و مشخصات نشرش را بگویی. البته همهٔ سطرهای این صفحه اطلاعات کاملاً یکسانی ندارند؛ باید هر مورد را با دقت بخوانی.

هر نامی که کنار عنوان یک کتاب می‌آید، لزوماً نام نویسنده نیست. بعضی کتاب‌ها از زبان دیگری ترجمه شده‌اند؛ در معرفی آن‌ها باید نویسنده و مترجم را جدا بشناسیم. در مورد «سلام، کسی این‌جا نیست؟»، یاستین گوردر نویسنده است و عبارت «ترجمهٔ مهرداد بازیاری» نقش فرد دیگر را روشن می‌کند.

در بخش‌های پیشین همین فهرست، عبارت‌هایی مانند «به اهتمام و تصحیح» و «به کوشش» هم دیده می‌شود. این عبارت‌ها نشان می‌دهند فردی در آماده‌سازی متن نقش داشته است؛ پس نباید همهٔ نام‌ها را نویسنده حساب کنیم. هنگام خواندن کتاب‌نامه، هم نام‌ها را ببین و هم واژه‌هایی را که نقش آن‌ها را مشخص می‌کنند.

با اینکه عنوان این صفحه «کتاب‌نامه» است، در آن فقط کتاب معرفی نشده است. نزدیک پایان فهرست، نام «مجلهٔ انشا و نویسندگی» را می‌بینیم. در این مورد، «ش» کوتاه‌شدهٔ «شماره» است؛ بنابراین برای پیدا کردن منبع، باید به شمارهٔ ۴۲ و سال ۱۳۹۳ توجه کنیم. نام مجله به‌تنهایی شمارهٔ موردنظر را مشخص نمی‌کند.

در پایان فهرست، دو منبع انگلیسی هم آمده است. پس هنگام استفاده از کتاب‌نامه، انتظار نداشته باش همهٔ منابع یک زبان یا یک شکل داشته باشند. اول نوع منبع را تشخیص بده و بعد اطلاعاتی را پیدا کن که برای شناسایی همان منبع لازم است.