درس ۱ · صفحهٔ ۶۰ تا ۷۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس چهارم
در این درس یاد میگیری ساختار و لحن نامه را با مخاطب و هدفت هماهنگ کنی، نامههای اداری، رسمی، دوستانه و سرگشاده را از هم تشخیص بدهی و دریافتت از شعر را به نثر بنویسی.
پیش از شروع
میخواهی دربارهٔ کمبود کتاب در کتابخانه بنویسی: یک بار به دوستت، یک بار به مدیر مدرسه و یک بار برای آگاهی همهٔ دانشآموزان. آیا میتوانی هر سه بار همان متن را بفرستی؟
موضوع یکی است، اما مخاطب و هدف نوشته تغییر میکند؛ پس لحن و شکل نامه هم باید متناسب با آنها عوض شود. برای دوستت میتوانی صمیمانه بنویسی، برای مدیر درخواستی روشن و محترمانه تنظیم کنی و برای طرح عمومی موضوع، نامهای سرگشاده بنویسی.
از ساختار نامه تا درخواست اداری
از ساختار نامه تا درخواست اداری
فرض کن میخواهی از مدیر مدرسه بخواهی چند کتاب تازه برای کتابخانه تهیه کند. چطور درخواستت را بنویسی تا هم محترمانه باشد و هم مدیر دقیقاً بداند چه میخواهی؟
هر نامه سه بخش اصلی دارد: آغاز، بدنه و پایان. در آغاز، گیرنده را خطاب میکنی؛ در بدنه، منظورت را میگویی؛ و در پایان، نام و نشان خودت را میآوری.
نامهٔ اداری برای ارتباط مردم با سازمانها یا سازمانها با یکدیگر است. شکل معمول آن، علاوه بر متن و امضا، بخشهایی مثل سربرگ، عنوان گیرنده، فرستنده، موضوع و گیرندگان رونوشت دارد؛ البته نامهٔ یک دانشآموز به مدرسه ممکن است همهٔ این بخشها را نداشته باشد.
برای درخواست کتاب، میتوانی عنوان را «مدیر محترم دبیرستان» و موضوع را «درخواست تهیهٔ کتاب» بنویسی. سپس در بدنه، پس از سلام، کمبود کتاب را توضیح بدهی و درخواست مشخصت را مطرح کنی. در پایان هم با عبارتی محترمانه، نام، تاریخ و امضایت را بیاوری.
یادت باشد: احترام جای روشنیِ پیام را نمیگیرد؛ گیرنده باید بداند چه میخواهی و چرا.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳
نامهٔ رسمی؛ کوتاه و مناسب موقعیت
نامهٔ رسمی؛ کوتاه و مناسب موقعیت
فرض کن همکلاسیات در مسابقهٔ ورزشی موفق شده است و میخواهی از طرف کلاس به او تبریک بگویی. لازم نیست ماجرای مسابقه را کامل تعریف کنی؛ کافی است مخاطب را مشخص کنی، موفقیتش را تبریک بگویی و برایش آرزوی پیشرفت کنی.
در دستهبندی این درس، پیامهای تبریک، تسلیت، تشکر و دعوت از نامههای رسمیاند. این نامهها معمولاً کوتاهاند و عبارتهای رایج و قالبهای نسبتاً مشترکی دارند؛ اما برخلاف نامههای اداری، به بخشهایی مانند شمارهٔ نامه و عنوان سازمان نیاز ندارند.
مثلاً میتوانی بنویسی:
«همکلاسی گرامی، موفقیتت را در مسابقهٔ ورزشی تبریک میگوییم و برایت پیروزیهای بیشتری آرزو میکنیم. دوستانت»
موقعیت، راهنمای انتخاب لحن است. پیام تبریک باید شادی و احترام را منتقل کند و پیام تسلیت، همدلی را. کوتاهنویسی یعنی پیام را بیحاشیه برسانیم، نه اینکه احترام و توجه به مخاطب را کنار بگذاریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷
نامهٔ دوستانه؛ با صدای خودت
نامهٔ دوستانه؛ با صدای خودت
فرض کن دوست نزدیکت به شهر دیگری رفته و دلت برای گفتوگوهای زنگ تفریح تنگ شده است. آیا «بدینوسیله دلتنگی خود را اعلام میدارم» حس تو را خوب منتقل میکند؟ در نامهٔ دوستانه، بهتر است همان صدای آشنای خودت شنیده شود؛ مثلاً: «از وقتی رفتهای، زنگ تفریحها یک چیزی کم دارد!»
در این نامهها احساس، فکر و تجربهٔ شخصی نویسنده اهمیت دارد. آغاز نامه قالب ثابتی ندارد و میتوانی بهجای عبارتهای آماده، از یک خاطره، پرسش یا خطاب محبتآمیز کمک بگیری. لازم هم نیست پیام را مثل نامهٔ اداری بسیار کوتاه و فشرده بنویسی؛ البته مطالب باید همچنان منظم و روشن باشند.
در نامهٔ نادر ابراهیمی به همسرش، صمیمیت با اندیشه همراه است: نویسنده توضیح میدهد که همراه بودن، به معنای یکسان شدن سلیقهها نیست. پس نامهٔ دوستانه فقط احوالپرسی نیست؛ میتواند جایی برای بیان نگاه تو به زندگی باشد. خودمانی نوشتن هم به معنای بیدقت نوشتن نیست؛ املا و نشانهگذاری همچنان مهماند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸
نامهٔ سرگشاده؛ فراتر از یک گیرنده
نامهٔ سرگشاده؛ فراتر از یک گیرنده
فرض کن کتابخانهٔ محله تعطیل شده است. اگر برای دوستت از دلتنگیِ روزهای کتابخوانی بنویسی، نامهات دوستانه است؛ اما اگر خطاب به مسئول کتابخانه، دربارهٔ پیامدهای تعطیلی برای مردم محله بنویسی و آنان را هم مخاطب سخنت قرار دهی، با نامهای سرگشاده روبهرو هستیم.
در نامهٔ سرگشاده، مخاطب واقعی از گیرندهٔ ظاهری گستردهتر است. ممکن است بالای نامه نام یک مسئول بیاید، ولی موضوع و پیام آن به گروه بزرگی از مردم مربوط باشد و برای آگاهی آنان نیز نوشته شود. گاهی هم نویسنده از همان آغاز، گروهی مثل دبیران یا مردم یک شهر را خطاب قرار میدهد.
پس برای تشخیص این نوع نامه، فقط به نام گیرنده نگاه نکن؛ بپرس: «این پیام برای چه کسانی نوشته شده و موضوعش به چه کسانی مربوط است؟» صرفِ خطابکردن یک مسئول، نامه را سرگشاده نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱
از پیام شعر تا نثر خودت
از پیام شعر تا نثر خودت
تا حالا منتظر پیامی از کسی بودهای که دلت برایش تنگ شده باشد؟ همین تجربه میتواند راهی برای نزدیکشدن به احساس شعر حافظ باشد.
در این شعر، شاعر با باد صبا سخن میگوید؛ از او میخواهد نشانی از یار و خبری شادیآور بیاورد تا اندوه دوری کمتر شود. عطر و نسیم هم در خدمت همین حسِ اشتیاق و امید به ارتباط با یارند.
شعرگردانی فقط جابهجاکردن واژههای شعر یا معنیکردن جداگانۀ آنها نیست. باید ببینی از مجموع تصویرها چه میفهمی و آن دریافت را با جملههای روشن و پیوسته بیان کنی. مثلاً برای آغاز میتوانی بنویسی: «شاعر چشمانتظار خبری از محبوب است و از نسیم میخواهد نشانی از او بیاورد.» سپس توضیح بده که رسیدن این خبر چه اثری بر دل او دارد.
لازم نیست نثرت دشوار و پرآرایه باشد؛ مهم این است که با زبان خودت بنویسی و از فضای شعر دور نشوی. برای نمونه، افزودن ماجرای سفر یا دیداری که در شعر نیامده، دریافت تو را به داستانپردازیِ بیپشتوانه تبدیل میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶
مثال حلشده
کتابخانهٔ مدرسه فقط هنگام برگزاری کلاسها باز است. میخواهی از مدیر بخواهی امکان استفاده از آن پس از کلاسها را هم بررسی کند. چه نوع نامه و چه ساختار و لحنی انتخاب میکنی؟
مخاطب و هدف را مشخص میکنیم: مدیر مدرسه قرار است درخواست تغییر زمان فعالیت کتابخانه را بررسی کند؛ پس نامهٔ اداری مناسب است.
در آغاز، عنوان گیرنده و موضوع را میآوریم تا مسیر و مقصود نامه از همان ابتدا روشن باشد.
در بدنه، ابتدا مشکل را کوتاه توضیح میدهیم و سپس درخواست مشخص و قابلبررسی را با لحنی محترمانه مطرح میکنیم.
در پایان، سپاس، نام نویسنده و امضا را میآوریم و متن را از نظر انسجام، املا و نشانهگذاری بازبینی میکنیم.
تاریخ: …
مدیر محترم مدرسه
موضوع: درخواست افزایش زمان استفاده از کتابخانه
با سلام و احترام
با توجه به همزمانی ساعت فعالیت کتابخانه با بعضی کلاسها، برخی دانشآموزان فرصت کافی برای استفاده از آن ندارند. خواهشمند است امکان بازبودن کتابخانه پس از پایان کلاسها نیز بررسی شود.
با سپاس
نام و نام خانوادگی: …
امضا: …
نکات مهم
- نامه را با آغاز، بدنه و پایان سامان میدهیم و زبان آن را با هدف و مخاطب هماهنگ میکنیم.
- نامهٔ اداری برای ارتباط با سازمانهاست، نامهٔ رسمی معمولاً پیامی کوتاه و مناسب موقعیت دارد، نامهٔ دوستانه شخصی و صمیمی است و نامهٔ سرگشاده موضوعی با دامنهٔ عمومی را مطرح میکند.
- در شعرگردانی، معنا و احساس شعر را به نثر روشن و پیوسته و با زبان خودمان بیان میکنیم.