خلاصه درس فصل ۸ نگارش دهم؛ درسنامه و نکات مهم

شخصیت‌هایی که نقش دارند

اگر بخواهی از گم شدن یک دفتر، داستانی کوتاه بسازی، چه کسانی را وارد نوشته‌ات می‌کنی؟ فقط نام بردن از چند نفر کافی نیست؛ باید به آن‌ها فرصت بدهی کاری انجام دهند یا حرفی بزنند که در پیش رفتن داستان سهم داشته باشد.

پس از انتخاب موضوع، دو یا چند شخصیت فعّال بساز. آن‌ها می‌توانند با هم همفکری کنند یا مخالف هم باشند. مثلاً:

ـ سارا گفت: «دفترم نیست! فکر کنم توی حیاط جا مانده.»

ـ نرگس گفت: «من روی نیمکت دیدمش؛ بیا با هم دنبالش بگردیم.»

اینجا سارا مشکلش را مطرح می‌کند و نرگس با گفتن چیزی که دیده و پیشنهاد کمک، داستان را جلو می‌برد. امّا اگر فقط بنویسیم «نرگس هم آنجا بود» و او هیچ سهمی نداشته باشد، حضورش فعّال نیست.

فعّال بودن یعنی اثر داشتن، نه به یک اندازه حرف زدن. حتی یک پاسخ کوتاه یا یک کار کوچک می‌تواند حضور شخصیت را مؤثر کند.

ماجرا و نقش شخصیت‌ها

فرض کن نوشته‌ای فقط بگوید: «سارا دانش‌آموز است و برادرش تعمیرکار.» هنوز اتفاقی نیفتاده که بخواهیم دنبالش کنیم! حالا اضافه کن: «صبح مسابقۀ دوچرخه‌سواری، زنجیر دوچرخۀ سارا درآمد.» این اتفاق، شخصیت‌ها را وارد ماجرا می‌کند: سارا چه می‌کند و برادرش چطور واکنش نشان می‌دهد؟

پس برای داستان‌گونه‌نویسی، تنها معرفی شخصیت‌ها کافی نیست؛ باید حادثه‌ای بسازیم و روشن کنیم هر شخصیت در آن چه نقشی دارد. مثلاً سارا کمک می‌خواهد و برادرش دنبال راه تعمیر می‌گردد. رفتار هرکدام باید با نقشی که برایش ساخته‌ایم سازگار بماند؛ اگر رفتارش تغییر می‌کند، این تغییر باید دلیل روشنی داشته باشد.

زبان شخصیت هم بخشی از هویت اوست. برادر تعمیرکار ممکن است بگوید: «رکاب نزن، اول زنجیر رو جا بندازیم.» سارا ممکن است بپرسد: «تا شروع مسابقه درست می‌شه؟» یکی به تعمیر فکر می‌کند و دیگری نگران مسابقه است؛ گفت‌وگویشان این تفاوت را نشان می‌دهد.

داستان کجا و کِی می‌گذرد؟

چشم‌هایت را ببند و یک نفر را در حال انتظار تصوّر کن. در راهروی شلوغ مدرسه منتظر است یا در کوچۀ تاریک؟ صبح است یا نیمه‌شب؟ نگران است یا شوق دارد؟ همین تفاوت‌ها، فضای داستان را تغییر می‌دهند.

برای ساختن فضا، به سه پرسش پاسخ بده:

• کجا؟ مکان رخ دادن ماجرا را مشخص کن و جزئیاتی از آن نشان بده.
• کِی؟ زمان را با نشانه‌هایی مانند صبح، غروب یا فصل سرما روشن کن.
• با چه حال‌وهوایی؟ نشان بده فضای میان شخصیت‌ها دوستانه، پرتنش، شاد یا اندوهگین است.

مثلاً به جای «کنار دوستم نشستم»، می‌توانی بنویسی: «صبح، روی نیمکت سرد حیاط مدرسه کنار دوستم نشستم. از دلخوری دیروز، هنوز هیچ‌کدام حرفی نمی‌زدیم.» اینجا حیاط مدرسه مکان، صبح زمان و سکوت ناشی از دلخوری نشانۀ حال‌وهوای روحی است.

پس فضا فقط منظره و وسایل اطراف نیست؛ احساس حاکم بر رابطۀ شخصیت‌ها هم بخشی از آن است.

چگونه و از نگاه چه کسی؟

فرض کن می‌خواهی ماجرای جا ماندن از اتوبوس را بنویسی. برای روایت آن، دو انتخاب داری:

شیوۀ بیان: می‌توانی فقط خبر بدهی: «دانش‌آموز به اتوبوس نرسید.» یا با جزئیات و احساس، همان اتفاق را گیراتر کنی: «هنوز بند کفشم را نبسته بودم که اتوبوس راه افتاد؛ هرچه دویدم، دورتر شد!» اتفاق اصلی یکی است، امّا شکل تعریف کردنش فرق دارد.

زاویۀ دید: باید تصمیم بگیری ماجرا را از نگاه چه کسی تعریف کنی. در روایت از نگاه «من»، راوی می‌تواند یکی از شخصیت‌های داستان باشد: «نفسم بند آمده بود؛ به ایستگاه رسیدم، امّا اتوبوس رفته بود.» در روایت از نگاه «او»، راوی از شخصیت دیگری می‌گوید: «سارا نفس‌زنان به ایستگاه رسید، امّا اتوبوس رفته بود.»

پس این دو را یکی نگیر: شیوۀ بیان یعنی «چطور تعریف کنیم؟» و زاویۀ دید یعنی «از نگاه چه کسی تعریف کنیم؟» روایت از نگاه «او» هم می‌تواند پر از تصویر و احساس باشد.

از مَثَل تا داستانی منسجم

چطور می‌توانی از یک مَثَل، داستان بسازی؟ به‌جای اینکه فقط معنایش را توضیح بدهی، موقعیتی بساز که شخصیت‌ها با کارهایشان پیام آن را نشان دهند. مثلاً برای مَثَلی با پیام قدرشناسی، نوجوانی را تصور کن که همسایه دوچرخه‌اش را به او قرض داده است. نوجوان هنگام بازی به دوچرخه آسیب می‌زند؛ حالا باید تصمیم بگیرد آسیب را پنهان کند یا مسئولیتش را بپذیرد.

برای پیوند دادن رویدادها، رابطۀ دلیل و نتیجه را روشن کن:

«امیر دوچرخه را به تعمیرگاه برد، زیرا نمی‌خواست پاسخ محبت همسایه را با بی‌مسئولیتی بدهد.»

یا همان رابطه را این‌طور بنویس:

«امیر نمی‌خواست پاسخ محبت همسایه را با بی‌مسئولیتی بدهد؛ بنابراین دوچرخه را به تعمیرگاه برد.»

در جملۀ نخست، «زیرا» دلیل را معرفی می‌کند؛ در جملۀ دوم، «بنابراین» نتیجه را نشان می‌دهد. این واژه‌ها را فقط برای چسباندن جمله‌ها به کار نبر؛ اول مطمئن شو میان دو رویداد، رابطۀ سببی وجود دارد.

از خطاب تا درخواست

وقتی می‌خواهی خواسته‌ای مهم را با کسی در میان بگذاری، چطور حرفت را شروع می‌کنی؟ گاهی پیش از درخواست، از ویژگی‌های مخاطب می‌گویی؛ مثلاً به دوستی می‌گویی: «تو همیشه با حوصله به حرفم گوش می‌دهی؛ می‌خواهم با تو مشورت کنم.» این مقدمه، درخواستت را به ویژگی او پیوند می‌دهد.

در نیایش هم نویسنده ابتدا خدا را مستقیم خطاب می‌کند و سپس ساختار «تو که» را چند بار تکرار می‌کند. این تکرار به نوشته آهنگ و پیوستگی می‌دهد؛ اما فقط برای زیبایی نیست. هر بار، بخش دیگری از رابطۀ خدا و انسان یادآوری می‌شود: بخشیدن کرامت به انسان، سپردن امانت به او و فرستادن پیامبران برای آموزش و عدالت.

کرامت یعنی ارزشمندی و بزرگواری. پس پیش از آنکه خواسته‌ها مطرح شوند، متن یادآوری می‌کند که انسان موجودی ارزشمند است. با این زمینه‌سازی، درخواست آزادی و عزّت، ادامۀ طبیعی سخن می‌شود، نه خواسته‌ای جدا از مقدمه.

خواسته‌های ما، نه فقط من

در این نیایش، نویسنده فقط برای خودش چیزی نمی‌خواهد؛ با ضمیر «ما» از طرف جمع انسان‌ها سخن می‌گوید. خواسته‌های او هم تنها نیازهای شخصی نیستند: آزادی، آگاهی، عدالت و عزّت، ارزش‌هایی هستند که زندگی همگان را بهتر می‌کنند. پس هنگام خواندن، به تفاوت «برای خودم می‌خواهم» و «برای همۀ ما می‌خواهم» دقت کن.

مثلاً وقتی در نیایشی می‌نویسی «خدایا، به ما کمک کن حق یکدیگر را رعایت کنیم»، نگاهت از خودت فراتر می‌رود و دیگران را هم در بر می‌گیرد.

نویسنده در کنار این خواسته‌های بزرگ می‌گوید:

ببخش که سخت محتاجیم.

این اعتراف به نیازمندی، لحن را فروتنانه می‌کند؛ گوینده خود را بی‌نیاز نمی‌بیند و خواسته‌اش را طلبکارانه بیان نمی‌کند. برای نوشتن چنین نیایشی، هم به نیاز مشترک انسان‌ها فکر کن و هم به شیوۀ بیان درخواستت.

تصویری برای آزادی

چطور ممکن است انسان اسیر ساختۀ خودش شود؟ نویسنده با تصویر بت‌های دست‌ساخت این پرسش را پیش می‌کشد. «عبودیت» یعنی بندگی؛ پس درخواست او رهایی از بندگی چیزهایی است که خود انسان ساخته، اما اکنون بر زندگی‌اش مسلط شده‌اند. این بت‌ها را می‌توان فراتر از پیکره‌های سنگی فهمید؛ مثلاً پول می‌تواند از وسیلۀ زندگی به چیزی تبدیل شود که همۀ تصمیم‌های آدم را کنترل می‌کند.

نویسنده دو وضعیت را کنار هم می‌گذارد: انسانی که فرشتگان در برابرش سجده کرده‌اند و انسانی که گرفتار ساخته‌های خودش شده است. این تقابل، ناسازگاریِ اسارت با جایگاه ارزشمند انسان را برجسته می‌کند.

در پایان هم نگرانی از نادانی و ستم، نشان می‌دهد که این نیایش فقط بیان احساس شخصی نیست؛ نگرانی برای سرنوشت مردم است. برای نوشتن چنین نیایشی، می‌توان یک نگرانی جمعی را با تصویری ملموس بیان کرد؛ مثلاً خواستنِ رهایی مردم از زنجیر نادانی.