خلاصه درس فصل ۹ مطالعات اجتماعی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

فرهنگ و کیستی یک کشور

فرض کن دوستی از تو بپرسد: «کشورتان را چطور معرفی می‌کنی؟» احتمالاً فقط نام و جای آن روی نقشه را نمی‌گویی؛ از زبان مردم، جشن‌ها، رسم‌ها و چیزهایی که برایشان ارزشمند است هم حرف می‌زنی. این ویژگی‌ها کمک می‌کنند دیگران کشور تو را بشناسند.

هویت یعنی کیستی؛ یعنی ویژگی‌هایی که با آنها شناخته می‌شویم و از دیگران تفاوت پیدا می‌کنیم. کشورها هم هویت دارند و فرهنگ در شناخته‌شدن و متمایزشدن آنها نقش دارد. مثلاً نوروز یکی از ویژگی‌های فرهنگی است که در معرفی ایران از آن یاد می‌کنیم؛ البته برای شناخت فرهنگ یک کشور، یک رسم به‌تنهایی کافی نیست.

فرهنگ را مردم جامعه پدید می‌آورند؛ پس چیزی جدا از مردم نیست. آنچه مردم در زندگی جمعی خود شکل می‌دهند، به کشورشان چهره‌ای قابل‌شناسایی می‌بخشد.

فرهنگ در زندگی روزمره

وقتی واژۀ «فرهنگ» را می‌شنوی، فقط به شعر و هنر فکر می‌کنی؟ فرهنگ معنای گسترده‌تری دارد: شیوۀ زندگی مردم یک جامعه. نحوۀ سلام‌کردن، آداب مهمانی، خوراک و پوشاک، باورها و حتی قوانین، همگی بخشی از فرهنگ‌اند.

مثلاً وقتی مهمانی به خانه می‌آید، چطور به او خوشامد می‌گوییم و چگونه از او پذیرایی می‌کنیم؟ این رفتارهای آشنا، نمونه‌هایی از فرهنگ در زندگی روزمره‌اند. البته مشترک‌بودن فرهنگ به این معنا نیست که همۀ مردم دقیقاً یک غذا می‌خورند یا یک سلیقه دارند؛ آن‌ها در کنار تفاوت‌هایشان، شیوه‌های مشترکی برای زندگی دارند.

جامعه و فرهنگ از هم جدا نیستند. مردم در زندگی کنار یکدیگر فرهنگ را پدید می‌آورند؛ پس فرهنگ بدون جامعه شکل نمی‌گیرد. از طرف دیگر، هیچ جامعه‌ای بدون شیوۀ زندگی و رفتارهای مشترک نیست؛ بنابراین جامعۀ بدون فرهنگ هم وجود ندارد.

فرهنگ را یاد می‌گیریم

آیا نوزاد از همان روز تولد می‌داند چطور به مهمان خوشامد بگوید یا در یک جشن چه رفتاری داشته باشد؟ نه؛ او این کارها را کم‌کم با دیدن، شنیدن، تمرین‌کردن و راهنمایی دیگران یاد می‌گیرد. فرهنگ آموختنی است، نه ارثی و ژنتیکی.

مثلاً کودکی که در محیطی فارسی‌زبان بزرگ می‌شود، فارسی حرف‌زدن را از اطرافیان می‌آموزد؛ نه اینکه زبان فارسی از راه ژن به او رسیده باشد. اگر همین کودک در محیطی با زبان دیگری پرورش پیدا کند، زبان آن محیط را یاد می‌گیرد.

آداب غذاخوردن، رسم‌های جشن و شیوۀ احترام‌گذاشتن هم از راه یادگیری منتقل می‌شوند. وقتی بزرگ‌ترها رسمی را به کوچک‌ترها یاد می‌دهند و آنها نیز بعدها آن را به دیگران می‌آموزند، فرهنگ از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. پس شبیه‌بودن آداب فرزندان به والدین، به معنی ژنتیکی‌بودن آن آداب نیست.

یادگیری برای زندگی در جامعه

اولین روز ورودت به مدرسه را تصور کن؛ باید یاد می‌گرفتی چطور در جمع صحبت کنی، نوبت را رعایت کنی و با هم‌کلاسی‌ها همکاری کنی. این یادگیری‌ها بخشی از اجتماعی‌شدن یا جامعه‌پذیری هستند؛ یعنی یاد می‌گیریم چگونه در جامعه زندگی کنیم و رفتارمان را با زندگی در کنار دیگران هماهنگ کنیم.

اجتماعی‌شدن فقط مخصوص کودکی یا دوران مدرسه نیست؛ از تولد تا پایان عمر ادامه دارد. مثلاً فردی بزرگ‌سال هم هنگام ورود به یک محیط کاری تازه، مقررات و شیوۀ همکاری با دیگران را می‌آموزد.

در این مسیر، ما فقط یادگیرنده نیستیم؛ چیزهایی را هم به دیگران یاد می‌دهیم. مثلاً وقتی روش گفت‌وگوی محترمانه در گروه کلاسی را به دوستی یادآوری می‌کنی، در اجتماعی‌شدن او نقش داری. این یادگرفتن و یاددادن به افراد کمک می‌کند کنار هم زندگی کنند و زندگی جامعه ادامه پیدا کند.

آغاز یادگیری در خانواده

کودکی را تصور کن که با دیدن رفتار بزرگ‌ترهای خانه، کم‌کم یاد می‌گیرد به مهمان سلام کند. او فقط با شنیدنِ «سلام کن» یاد نمی‌گیرد؛ تماشای رفتار دیگران و تمرین‌کردن هم در یادگیری‌اش نقش دارند.

خانواده نخستین و مهم‌ترین محیط اجتماعی‌شدن است. کودک در خانواده زبان‌ باز می‌کند، با خوب و بد آشنا می‌شود و آداب غذاخوردن، گفت‌وگو و برخورد با دیگران را می‌آموزد. باورها و رفتارهای دینی، مانند دعا و عبادت، نیز از چیزهایی هستند که در خانواده یاد می‌گیرد.

مثلاً وقتی اعضای خانواده هنگام صحبت‌کردن به حرف یکدیگر گوش می‌دهند، کودک هم رعایت نوبت در گفت‌وگو را تمرین می‌کند. پس خانواده فقط محل مراقبت از کودک نیست؛ اولین محیط یادگیریِ زندگی در کنار دیگران هم هست. البته اولین محیط بودن به معنی تنها محیط بودن نیست؛ این یادگیری بعدها در محیط‌های دیگر ادامه پیدا می‌کند.

فرهنگ، یادگرفتنی است

به پرسش آغاز درس برگردیم: نوزادی که در خانواده‌ای ژاپنی بزرگ می‌شود، زبان و آداب زندگی را از همان خانواده و اطرافیانش یاد می‌گیرد؛ حتی اگر در ایران به دنیا آمده باشد. محل تولد به‌تنهایی تعیین نمی‌کند که چه زبانی حرف بزنیم یا چه آدابی داشته باشیم.

فرهنگ از راه آموزش و تربیت منتقل می‌شود، نه از راه ژن. مثلاً رنگ طبیعی چشم می‌تواند ارثی باشد، اما اینکه هنگام دیدار با دیگران چه بگوییم، یادگرفتنی است. این یادگیری همیشه با درس‌دادن مستقیم نیست؛ گاهی با دیدن رفتار دیگران و تمرین‌کردن اتفاق می‌افتد.

وقتی بزرگ‌ترها یک رسم را به کودکان یاد می‌دهند، بخشی از فرهنگ را به نسل بعد منتقل می‌کنند. پس برخلاف ویژگی‌های زیستیِ ارثی، برای آموختن فرهنگ به زندگی در کنار دیگران و یادگیری نیاز داریم.

شروع یادگیری در خانواده

تا حالا فکر کرده‌ای سلام‌کردن به مهمان یا رعایت نوبت در گفت‌وگو را چطور یاد گرفته‌ای؟ این رفتارها را از همان آغاز بلد نبوده‌ای؛ با دیدن رفتار دیگران، شنیدن راهنمایی‌هایشان و تمرین‌کردن یادشان گرفته‌ای.

به فرایند یادگرفتن زندگی در جامعه و سازگارشدن با آن، «اجتماعی‌شدن» یا «جامعه‌پذیری» می‌گوییم. این یادگیری فقط حفظ‌کردن چند قانون نیست؛ یاد می‌گیریم چگونه با دیگران رفتار کنیم و احساساتمان را چگونه نشان دهیم.

خانواده نخستین و مهم‌ترین کانون اجتماعی‌شدن است. مثلاً وقتی کودک می‌بیند اعضای خانواده هنگام ورود سلام می‌کنند و خودش هم با راهنمایی آنها سلام می‌کند، یکی از آداب زندگی با دیگران را می‌آموزد. خانواده همچنین در شناخت کارهای خوب و بد، آداب غذاخوردن و شیوهٔ رفتار در جشن‌ها و عزاداری‌ها نقش دارد.

یادگیری در تمام زندگی

آیا یادگرفتن زندگی در جامعه با تمام‌شدن کودکی پایان می‌یابد؟ نه! اجتماعی‌شدن از تولد تا پایان عمر ادامه دارد. خانواده آغازگر این یادگیری است، اما تنها محیط آن نیست.

وقتی به مدرسه می‌روی، در کار گروهی یاد می‌گیری مسئولیت بپذیری و به نظر دیگران گوش بدهی. در جمع دوستان و هم‌سالان، همکاری و رعایت نوبت را تمرین می‌کنی. رسانه‌ها هم با برنامه‌ها و پیام‌هایشان بر شیوهٔ رفتار و زندگی ما اثر می‌گذارند.

این یادگیری در بزرگ‌سالی هم ادامه پیدا می‌کند. مثلاً کسی که برای نخستین بار وارد محل کار می‌شود، باید شیوهٔ همکاری با همکاران و مقررات آن محیط را بیاموزد. پس ورود به محیط‌های تازه، فرصت‌های تازه‌ای برای یادگرفتن زندگی اجتماعی فراهم می‌کند؛ حتی وقتی دیگر کودک یا دانش‌آموز نیستیم.

لایه‌های فرهنگ

وقتی وارد جامعه‌ای ناآشنا می‌شوی، آیا با دیدن لباس‌ها و رفتار مردم، همۀ فرهنگشان را می‌شناسی؟ نه؛ بعضی جنبه‌های فرهنگ زودتر دیده می‌شوند، اما شناخت بعضی دیگر به دقت و آشنایی بیشتری نیاز دارد.

فرهنگ را می‌توان به پیاز تشبیه کرد: همان‌طور که پیاز لایه‌های بیرونی و درونی دارد، فرهنگ هم لایه دارد. نمادها و هنجارها لایه‌های بیرونی‌تر فرهنگ‌اند؛ ارزش‌ها و عقاید در لایه‌های عمیق‌تر قرار دارند.

مثلاً در یک مهمانی، شیوۀ سلام‌کردن و پذیرایی میزبان را می‌بینی؛ اینها به بخش‌های بیرونی‌تر فرهنگ مربوط‌اند. اما برای فهمیدن اینکه چرا احترام به مهمان برای او اهمیت دارد و چه باورهایی پشت رفتارش است، باید بیشتر با او آشنا شوی.

پس دیدن ظاهر زندگی مردم، آغاز شناخت فرهنگ است، نه پایان آن. بیرونی‌بودن یک لایه هم به معنای کم‌اهمیت‌بودن آن نیست.

نمادها و معنای آنها

وقتی روی صفحۀ گوشی تصویر یک سطل زباله را می‌بینی، معمولاً می‌فهمی که با لمس آن می‌توانی چیزی را حذف کنی. این تصویر خودش سطل واقعی نیست؛ نشانه‌ای است که معنای دیگری را به ذهن تو می‌آورد. به چنین نشانه‌ای «نماد» می‌گوییم.

نمادها کمک می‌کنند منظورمان را به دیگران برسانیم. مثلاً علامت «؟» نشانۀ پرسش است. واژه‌هایی که می‌گوییم یا می‌نویسیم هم نقش نمادین دارند؛ با شنیدن واژۀ «درخت»، خودِ درخت پیش ما نیست، اما آن را در ذهن تصور می‌کنیم.

نمادها فقط تصویر و علامت نیستند؛ بناها، پوشاک و حتی بعضی رفتارها هم می‌توانند معنایی را منتقل کنند. برای فهمیدن پیام یک نماد، باید معنای آن را یاد گرفته باشیم. پس شناخت نمادهای یک جامعه هم بخشی از آموختن فرهنگ آن است.

نمادها؛ نشانه‌های معنادار

فرض کن در جایی ناآشنا، تصویر یک تلفن را روی تابلو می‌بینی. حتی بدون خواندن نوشته، حدس می‌زنی آنجا به خدمات تلفن مربوط است. تصویر، خودِ تلفن نیست؛ اما تو را به یاد آن می‌اندازد. این همان نقش نماد است: نشانه‌ای که معنا یا چیز دیگری را به ذهن ما می‌آورد.

نمادها فقط تصویر نیستند. واژه‌های گفتاری و نوشتاری، نوع پوشاک، بناها و حتی بعضی رفتارها هم می‌توانند نقش نمادین داشته باشند. مثلاً تکان‌دادن دست هنگام خداحافظی، معنای رفتن و بدرودگفتن را منتقل می‌کند.

فرهنگ را مثل یک پیاز تصور کن؛ لایه‌های بیرونی آن زودتر دیده می‌شوند. نمادها از لایه‌های بیرونی فرهنگ‌اند؛ برای همین، هنگام آشنایی با یک جامعه، معمولاً زودتر متوجه لباس‌ها، نشانه‌ها و زبان مردم می‌شویم. البته دیدن یک نماد همیشه کافی نیست؛ باید معنای آن را در همان جامعه بشناسیم.

هنجارها؛ قواعد رفتار

تصور کن برای خرید نان در صف ایستاده‌ای. انتظار داری کسی که تازه رسیده، پشت سر بقیه بایستد. رعایت نوبت یک هنجار است؛ یعنی شیوۀ رفتاری که در یک گروه یا جامعه پذیرفته شده و رواج دارد. هنجارها فقط قانون‌های نوشته‌شده نیستند؛ آداب مهمانی، رسم‌های اجتماعی و مقررات مدرسه هم از هنجارها هستند.

چرا از هنجارها پیروی می‌کنیم؟ ممکن است کسی نوبت را رعایت کند چون خودش به درست‌بودن آن باور دارد. فرد دیگری نمی‌خواهد احترامش پیش دیگران کم شود؛ کسی هم از ترس اعتراض یا مجازات، نوبت را رعایت می‌کند.

واکنش به رعایت‌نکردن هنجارها هم همیشه یکسان نیست: گاهی فرد خودش را سرزنش می‌کند یا با تذکر و سرزنش دیگران روبه‌رو می‌شود؛ گاهی هم، مانند بعضی تخلف‌های رانندگی، مجازات رسمی و قانونی در کار است. پس هم دلیل پیروی از هنجارها متفاوت است و هم نوع برخورد با زیر پا گذاشتن آنها.

ارزش‌ها؛ چه چیزی مهم است؟

فرض کن بعد از یک گردش، چند تکه زباله روی زمین مانده است. کسی که پاکیزگی طبیعت برایش مهم است، احتمالاً برای جمع‌کردن آنها دست‌به‌کار می‌شود؛ حتی اگر کسی از او نخواسته باشد. چه چیزی پشت این انتخاب است؟ ارزشِ حفظ محیط‌زیست.

ارزش یعنی چیزی را خوب، مطلوب و بااهمیت بدانیم؛ مثل صداقت، کمک به دیگران یا احترام به سالمندان. ارزش‌ها از لایه‌های عمیق‌تر فرهنگ‌اند: خودشان را مستقیم نمی‌بینیم، اما اثرشان را در انتخاب‌ها و رفتار افراد پیدا می‌کنیم. مثلاً کسی که صداقت را ارزش می‌داند، تلاش می‌کند حتی وقتی اشتباهی کرده، راست بگوید.

برای تشخیص ارزش از هنجار، این تفاوت را به خاطر بسپار: هنجار می‌گوید «چه رفتاری پذیرفته است؟»؛ ارزش می‌گوید «چه چیزی خوب و مهم است؟». مثلاً رعایت نوبت یک هنجار است و احترام به حق دیگران، ارزشی است که می‌تواند پشت آن باشد. البته همۀ افراد دقیقاً چیزهای یکسانی را باارزش نمی‌دانند.

عقاید؛ معیار سنجش

اگر کاری در یک جمع رایج باشد، حتماً درست و خوب است؟ رایج‌بودن یک رفتار، به‌تنهایی دلیل درست‌بودن آن نیست. برای داوری دربارهٔ آن به معیار نیاز داریم.

عقاید، باورهای عمیق ما هستند. عقاید دینی می‌توانند در شکل‌گیری ارزش‌ها نقش داشته باشند. مثلاً یک مسلمان باور دارد که کمک به نیازمندان موجب خشنودی خداوند می‌شود؛ به همین دلیل، کمک‌کردن را ارزشمند می‌داند و ممکن است بخشی از پولش را برای این کار کنار بگذارد. اینجا پیوند را می‌بینی: باور دینی ← ارزشمند دانستن کمک ← رفتارِ کمک‌کردن.

در نگاه کتاب، اعتقادات اسلامی برای مسلمانان معیار سنجش ارزش‌ها و هنجارهاست. پس اگر در جمع دوستان، مسخره‌کردن دیگران عادی شده باشد، نباید فقط به دلیل همراهی با جمع آن را پذیرفت؛ باید سنجید که آیا با اصول اعتقادی، مانند احترام به انسان‌ها، سازگار است یا نه.

فرهنگ چگونه تغییر می‌کند؟

اگر از بزرگ‌ترها بپرسی در کودکی چطور با دوستانشان ارتباط داشتند، احتمالاً تفاوت‌هایی با امروز پیدا می‌کنی. فرهنگ ثابت و بی‌تغییر نیست؛ تغییر در نمادها، هنجارها و ارزش‌ها می‌تواند فرهنگ جامعه را دگرگون کند.

پیشرفت فناوری یکی از عوامل این تغییر است. مثلاً با گسترش پیام‌رسان‌ها، فرستادن پیام و شکلک به یکی از شیوه‌های رایج احوال‌پرسی تبدیل شده است؛ یعنی هم نشانه‌های ارتباطی و هم عادت‌های رفتاری تغییر کرده‌اند.

رسانه‌های جمعی هم می‌توانند با نمایش مکرر یک سبک پوشش یا زندگی، آن را برای مخاطبان آشنا و پسندیده کنند. نفوذ فرهنگی بیگانگان و کشورهای سلطه‌گر نیز می‌تواند با ترویج الگوهای فرهنگی مورد نظرشان، بر پسندها و رفتارهای مردم اثر بگذارد.

پس برای توضیح تغییر فرهنگ، فقط نگو «زندگی عوض شده»؛ پیدا کن کدام عامل، چه نماد، هنجار یا ارزشی را تغییر داده است.

من کیستم؟

اگر بخواهی خودت را به یک دوست تازه معرفی کنی، چه می‌گویی؟ احتمالاً از ظاهر، اخلاق، علاقه‌ها و گروه‌هایی می‌گویی که عضو آن‌ها هستی. شناخت و آگاهی تو از خودت، هویت تو را می‌سازد.

هویت دو بُعد دارد:

• هویت فردی: ویژگی‌های مخصوص خودت؛ هم جسمانی، مثل قد و گروه خونی، و هم روانی و اخلاقی، مثل صبوری، پشتکار و علاقه به نقاشی.
• هویت اجتماعی: ویژگی‌هایی که از عضویت و نقش‌داشتن در گروه‌ها و آشنایی با ارزش‌ها و باورهای جامعه به دست می‌آوری؛ مثلاً در خانواده «فرزند» و در مدرسه «دانش‌آموز» هستی.

ویژگی‌های جسمانی و روانی جدا از هم عمل نمی‌کنند؛ بر یکدیگر اثر می‌گذارند. مثلاً بیماری ممکن است بر حال‌وحوصلۀ تو اثر بگذارد و نگرانی هم ممکن است خوابت را مختل کند.

حالا به معرفی آغاز درس برگردیم: «صبور» ویژگی فردیِ روانی است؛ اما «دانش‌آموز» و «ایرانی» به عضویت در گروه و جامعه مربوط‌اند و اجتماعی‌اند.

کدام ویژگی‌ها تغییر می‌کنند؟

فرض کن امروز تصمیم بگیری در کارهایت پشتکار بیشتری داشته باشی. آیا می‌توانی این ویژگی را تقویت کنی؟ حالا اگر بخواهی تاریخ تولدت را عوض کنی، چطور؟ ویژگی‌های هویتی از نظر تغییرپذیری یکسان نیستند.

بعضی ویژگی‌ها، مثل تاریخ و محل تولد، ثابت‌اند؛ اما بعضی دیگر، مانند میزان سواد، مهارت‌ها و عادت‌های اخلاقی، می‌توانند تغییر کنند. مثلاً کسی که زود از یادگیری ناامید می‌شود، می‌تواند با تمرین منظم و کمک‌گرفتن، پشتکارش را بیشتر کند.

نکتهٔ مهم این است: در برابر ویژگی‌هایی مسئولیم که هم تغییرپذیرند و هم در انتخابشان نقش داریم. پس شناخت خودمان فقط نام‌بردن از ویژگی‌ها نیست؛ کمک می‌کند بفهمیم برای بهترشدن چه کاری از دستمان برمی‌آید. البته همهٔ تغییرها کاملاً در اختیار ما نیستند؛ بنابراین نباید هر وضعیت نامطلوبی را نتیجهٔ انتخاب فرد بدانیم.

سرزمین و دین در هویت ایرانی

وقتی می‌گویی «من ایرانی‌ام»، از بخشی از هویت اجتماعی خود حرف می‌زنی که تو را به یک ملت پیوند می‌دهد: هویت ملی. اعضای یک ملت در سرزمینی مشخص زندگی می‌کنند و اشتراکاتی مانند تاریخ، زبان، باورها و آرمان‌ها دارند.

سرزمین ایران یکی از پایه‌های این هویت است. وطن برای مردم فقط یک مکان روی نقشه نیست؛ احساس تعلق به آن، انگیزهٔ مراقبت و دفاع از آن را به وجود می‌آورد. مثلاً وقتی برای حفظ طبیعت ایران تلاش می‌کنیم، از سرزمینی مراقبت می‌کنیم که خانهٔ مشترک ماست.

دین و فرهنگ اسلامی نیز در هویت ایرانی جایگاه مهمی دارند؛ بیشتر مردم ایران مسلمان‌اند و بسیاری از ارزش‌ها، رسم‌های زندگی و قوانین کشور از اسلام تأثیر گرفته‌اند. اما ایرانی‌بودن فقط به مسلمانان محدود نیست: ایرانیان زردشتی، مسیحی و کلیمی نیز با حفظ دین خود، در هویت و فرهنگ ایرانی سهیم‌اند و از ایران دفاع کرده‌اند.

گذشتهٔ مشترک و زبان پیونددهنده

فکر کن شعری از چند قرن پیش را روی گوشی‌ات می‌خوانی و معنایش را می‌فهمی؛ چه چیزی تو را به مردم آن روزگار پیوند داده است؟ تاریخ و میراث فرهنگی مشترک بخشی از این پیوندند. میراث فرهنگی فقط بناهای قدیمی نیست؛ آیین‌ها، آثار ادبی و دانش گذشتگان را هم در بر می‌گیرد.

با ورود اسلام به ایران، فرهنگ ایرانی و ارزش‌های اسلامی بر یکدیگر اثر گذاشتند. برخی آیین‌های پیشین، مانند نوروز، که با آموزه‌های اسلام ناسازگار نبودند، ادامه یافتند. ایرانیان نیز در گسترش دانش و شکوفایی تمدن اسلامی نقش داشتند؛ پس این ارتباط، دوطرفه بود.

زبان و خط فارسی هم راهی برای آموختن و انتقال این میراث بوده‌اند. برای نمونه، تو و دوستی از قومی دیگر می‌توانید یک داستان فارسی را بخوانید و درباره‌اش گفت‌وگو کنید، حتی اگر زبان‌های محلی متفاوتی داشته باشید. بنابراین، زبان مشترک به پیوند اقوام کمک می‌کند و به معنای کنارگذاشتن زبان‌های محلی نیست.

آرمان‌های انقلاب و پیوند اسلامی

آیا می‌توان هم به کشور خود تعلق داشت و هم با مردم کشورهای دیگر احساس پیوند کرد؟ برای فهم این موضوع، دو بخش از درس را به هم وصل کنیم.

کتاب توضیح می‌دهد که مردم ایران در جریان انقلاب اسلامی، با تکیه بر ارزش‌های دینی، خواستار استقلال، آزادی و جامعه‌ای اسلامی شدند. این خواسته‌ها، آرمان‌هایی هستند که کتاب آن‌ها را بخشی از هویت جامعهٔ ایران معرفی می‌کند.

در کنار هویت ملی، هویت اسلامی نیز می‌تواند مسلمانان کشورهای گوناگون را به هم پیوند دهد. منظور از «امت اسلامی» همین جمعیتِ دارای اهداف و ارزش‌های مشترک است؛ نه جمعیت یک کشور با مرزهای مشخص. کتاب بر همدلی، همکاری و اتحاد اعضای این امت تأکید می‌کند.

مثلاً وقتی نوجوانان مسلمان از چند کشور برای کمک به آسیب‌دیدگان یک زلزله همکاری می‌کنند، می‌توانند با حفظ هویت ملی خود، پیوند اسلامی‌شان را هم نشان دهند. پس پیوند فراتر از مرزها، به معنای یکی‌شدن کشورها یا کنارگذاشتن هویت ملی نیست.

هویت اسلامی و آرمان‌های انقلاب

اگر بخواهی آینده‌ات را بسازی، چه چیزهایی به انتخاب‌هایت جهت می‌دهند؟ باورها و ارزش‌هایت می‌توانند راهنمای تو باشند. یک جامعه هم برای آینده‌ای که می‌خواهد، به ارزش‌ها و هویت خود تکیه می‌کند.

کتاب توضیح می‌دهد که مردم ایران در دوران پیش از انقلاب، هم با استبداد داخلی و هم با دخالت دولت‌های استعمارگر روبه‌رو بودند. در روایت کتاب، مبارزه با این وضعیت به انقلاب اسلامی انجامید و مردم برای ساختن آینده، به فرهنگ و هویت اسلامی خود تکیه کردند.

این پیوند را با سه خواسته به خاطر بسپار: استقلال، آزادی و جامعه‌ای اسلامی. استقلال یعنی کشور زیر فرمان قدرت‌های خارجی نباشد؛ آزادی در برابر استبداد و سلب آزادی مردم قرار می‌گیرد؛ و خواستِ جامعه‌ای اسلامی، نشان‌دهندهٔ نقش ارزش‌های دینی در زندگی اجتماعی است. پس در این روایت، هویت اسلامی فقط یادآور گذشته نیست؛ به آرمان‌های آینده نیز جهت می‌دهد.

یک امت، فراتر از مرزها

فرض کن دو نوجوان مسلمان در دو کشور متفاوت زندگی می‌کنند؛ زبان و آدابشان هم یکسان نیست. آیا این تفاوت‌ها مانع می‌شود عضو یک امت باشند؟ در تعریف کتاب، نه؛ چون پیوند اعضای امت اسلامی فقط به محل زندگی آن‌ها وابسته نیست، بلکه بر ارزش‌ها و هدف‌های مشترک تکیه دارد.

کتاب، امت را به یک پیکر واحد تشبیه می‌کند. همان‌طور که بخش‌های بدن با همکاری یکدیگر کار می‌کنند، اعضای امت هم با اتحاد، همدلی و همکاری به یکدیگر پیوند می‌خورند و خود را در سرنوشت و آیندهٔ هم شریک می‌دانند.

مثلاً کمک مسلمانان یک کشور به آسیب‌دیدگان کشوری دیگر می‌تواند نمونه‌ای از این همدلی باشد. پس «فراتر از مرزها» به معنای ناپدید شدن کشورها نیست؛ یعنی مرزهای جغرافیایی و سیاسی، مانع این پیوند مشترک نمی‌شوند.

اتحاد برای پیشرفت

اگر اعضای یک گروه هدف مشترکی داشته باشند، آیا فقط گفتنِ «ما متحدیم» کافی است؟ اتحاد باید در عمل با تلاش و همکاری همراه شود.

کتاب توضیح می‌دهد که یکی از هدف‌های پیامبر اسلام پس از بعثت، تشکیل امت واحد اسلامی بود. در این نگاه، اعضای امت باید پیوسته تلاش کنند تا توان و پیشرفتشان بیشتر شود؛ هدفی که کتاب از آن با عنوان «تمدن نوین اسلامی» یاد می‌کند.

برای نزدیک شدن به این هدف، کتاب بر کنار گذاشتن رقابت‌ها و اختلاف‌ها در برابر دشمن مشترک تأکید دارد و آن دشمن را «استکبار جهانی» می‌نامد.

برای فهم این رابطه، یک گروه دانش‌آموزی را تصور کن که می‌خواهد در نمایشگاه مدرسه شرکت کند. اگر اعضا همهٔ وقتشان را صرف اختلاف‌های درونی کنند، کار پیش نمی‌رود؛ اما با همکاری و تلاش مداوم، می‌توانند توانایی‌هایشان را برای رسیدن به هدف مشترک به کار بگیرند.

ریشه‌های هویت ملی

تصور کن در سفر به شهری دیگر، گویش، غذاها و لباس‌های محلی متفاوتی می‌بینی. آیا این تفاوت‌ها یعنی مردم آن شهر هویت ملی متفاوتی دارند؟ نه؛ مردم مناطق گوناگون ایران می‌توانند در کنار تفاوت‌های محلی، به یک ملت احساس تعلق داشته باشند.

هویت ملی یعنی احساس تعلق به مجموعه‌ای از نمادها، ارزش‌ها، باورها و هنجارهای مشترک یک ملت؛ مجموعه‌ای که در سرزمینی مشخص و طی نسل‌های پیاپی شکل گرفته است. پس هویت ملی فقط به سلیقه‌ها و عادت‌های امروز ما مربوط نیست؛ پشت آن، تاریخ و فرهنگ مشترک قرار دارد.

برای نمونه، دو نوجوان با گویش‌های متفاوت می‌توانند هر دو نوروز را بخشی از میراث خود بدانند و به ایرانی‌بودنشان احساس تعلق کنند. تفاوت‌های محلی، به‌خودی‌خود هویت ملی مشترک را از بین نمی‌برند.