خلاصه درس فصل ۱ مطالعات اجتماعی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

نشانی دقیق روی زمین

فرض کن قرار است دوستت را در یک بوستان بزرگ پیدا کنی. اگر فقط بگوید «در بوستان هستم»، آیا می‌توانی مستقیم پیش او بروی؟ برای پیدا کردنش به نشانی دقیق‌تری نیاز داری.

روی کرهٔ زمین هم همین مسئله وجود دارد. هر شهر، کوه، رود یا روستا جای مشخصی دارد. موقعیت مکانی یعنی جای دقیق قرار گرفتن یک پدیده روی زمین؛ نه اینکه فقط بدانیم آن پدیده در یک کشور یا ناحیهٔ بزرگ است.

جغرافی‌دانان برای مشخص کردن این جای دقیق، خط‌ها و تقسیمات فرضی ساخته‌اند. فرضی بودن یعنی این خط‌ها واقعاً روی خاک و آب کشیده نشده‌اند؛ آن‌ها را روی نقشه و کرهٔ جغرافیایی نشان می‌دهیم تا بتوانیم جای پدیده‌ها را مشخص کنیم. درست مثل یک نشانی مشترک که همه بتوانند آن را بفهمند.

مدارها؛ از استوا تا قطب‌ها

یک پرتقال را به جای کرهٔ زمین تصور کن. اگر درست در میانهٔ آن، با فاصلهٔ برابر از دو قطب، خطی دور تا دورش بکشیم، جای استوا را نشان داده‌ایم. استوا دایره‌ای فرضی است که زمین را به دو نیمکرهٔ شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند؛ روی زمین خطی واقعی نکشیده‌اند!

حالا چند دایرهٔ موازی با استوا، در هر دو نیمکره، تصور کن. این دایره‌ها مدار نام دارند. استوا بزرگ‌ترین مدار است؛ هرچه به قطب‌ها نزدیک‌تر شویم، مدارها کوچک‌تر می‌شوند. مثل حلقه‌هایی که دور قسمت‌های نزدیک به سرِ پرتقال می‌کشیم.

برای مشخص‌کردن مدارها، آن‌ها را درجه‌بندی می‌کنند: استوا مبدأ و درجهٔ آن $0^\circ$ است. از آنجا به سوی هر قطب، درجه‌ها افزایش می‌یابند تا در قطب شمال به $90^\circ$ شمالی و در قطب جنوب به $90^\circ$ جنوبی برسند. پس بیشترشدن درجهٔ مدار به معنی بزرگ‌ترشدن دایرهٔ آن نیست.

نصف‌النهارها؛ شرق و غرب

یک پرتقال را تصور کن که روی پوستش خط‌هایی از سرِ بالا تا سرِ پایین کشیده‌ای. روی کرهٔ زمین هم می‌توانیم چنین خط‌های فرضی‌ای را از قطب شمال تا قطب جنوب در نظر بگیریم؛ به هرکدام نصف‌النهار می‌گوییم. این خط‌ها نیم‌دایره‌اند و همگی طول یکسانی دارند؛ برخلاف مدارها که نزدیک قطب‌ها کوچک‌تر می‌شوند.

برای شماره‌گذاری این خط‌ها به یک مبدأ نیاز داریم. نصف‌النهاری که از رصدخانهٔ گرینویچ در لندن می‌گذرد، مبدأ انتخاب شده و درجهٔ آن $0^\circ$ است. بقیهٔ نصف‌النهارها از این مبدأ، تا $180^\circ$ به سمت شرق یا غرب درجه‌بندی می‌شوند.

نصف‌النهار مبدأ همراه با امتدادش در سوی دیگر زمین، کره را به دو نیمکرهٔ شرقی و غربی تقسیم می‌کند. پس مبدأ به‌تنهایی مرز کامل این دو نیمکره نیست.

مثلاً وقتی روی کره دنبال ایران می‌گردی، آن را در سمت شرقیِ نصف‌النهار مبدأ پیدا می‌کنی؛ بنابراین ایران در نیمکرهٔ شرقی قرار دارد.

طول و عرض؛ نشانی کامل

برای گفتن نشانی دقیق روی زمین، باید هم مدار یک مکان را بشناسیم و هم نصف‌النهار آن را. این دو با هم، مختصات جغرافیایی مکان را مشخص می‌کنند؛ شبیه نشانی یک صندلی که هم ردیفش را می‌گوییم و هم شماره‌اش را.

• عرض جغرافیایی، فاصلهٔ زاویه‌ای مکان از استوا برحسب درجه است؛ جهت آن شمالی یا جنوبی است.
• طول جغرافیایی، فاصلهٔ زاویه‌ای مکان از نصف‌النهار مبدأ برحسب درجه است؛ جهت آن شرقی یا غربی است.

مثلاً اگر قایقی در عرض $15^\circ$ جنوبی و طول $30^\circ$ غربی باشد، یعنی در جنوب استوا و غرب نصف‌النهار مبدأ قرار دارد. گفتن فقط عرض کافی نیست؛ مکان‌های زیادی روی همان مدار قرار دارند!

روی نقشه‌ها، شمالی را با $N$، جنوبی را با $S$، شرقی را با $E$ و غربی را با $W$ نشان می‌دهند. برای اشتباه نکردن، هر بار بپرس: «فاصله از استواست یا از نصف‌النهار مبدأ؟»

از قطب‌نما تا ماهواره

فرض کن در شهری ناآشنا هستی و نمی‌دانی برای رسیدن به مقصد از کدام خیابان بروی. برای پیدا کردن راه، اول باید بدانی کجا هستی و بعد در چه جهتی حرکت کنی.

مردم در گذشته برای شناخت مکان و مسیر از ستارگان، اُسطُرلاب، نقشه‌های اولیه و قطب‌نما کمک می‌گرفتند. با نیاز به روش‌های دقیق‌تر، انسان‌ها به استفاده از ماهواره‌ها روی آوردند.

در ناوبری ماهواره‌ای، چند ماهواره به تعیین موقعیت، جهت جغرافیایی و مسیر حرکت کمک می‌کنند. پایهٔ این روش، امواج رادیویی میان ماهواره‌ها و گیرنده‌ها است. گوشیِ دارای گیرندهٔ موقعیت‌یاب می‌تواند با دریافت این امواج، به پیدا کردن جای تو کمک کند؛ برنامهٔ مسیریاب نیز موقعیتت را روی نقشه نشان می‌دهد.

پس برخلاف قطب‌نما که جهت را نشان می‌دهد، ناوبری ماهواره‌ای به شناخت موقعیت و مسیر هم کمک می‌کند.

موقعیت‌یابی به چه کار می‌آید؟

فرض کن در جاده‌ای بیرون شهر، خودرویی دچار حادثه شده است. سرنشینان با امداد تماس می‌گیرند، اما نام جاده را نمی‌دانند. در این موقعیت، دانستن جای دقیق خودرو کمک می‌کند امدادگران محل حادثه را پیدا کنند و به آنجا برسند.

ناوبری ماهواره‌ای فقط برای پیدا کردن نشانی خانه یا خیابان نیست؛ می‌تواند موقعیت، جهت و مسیر حرکت وسایل حمل‌ونقل را مشخص کند. مثلاً ناخدای کشتی با کمک آن می‌تواند موقعیت کشتی و مسیر رسیدن به بندر را بشناسد. اطلاعاتی مانند سرعت، مسافت طی‌شده و ارتفاع از سطح دریا نیز از کاربردهای این سامانه‌هاست.

این فناوری در تهیهٔ نقشه‌های زمین‌شناسی، فعالیت‌های محیط‌زیستی و کشاورزی هم کاربرد دارد. مثلاً مشخص کردن موقعیت بخش‌های یک زمین کشاورزی، به ثبت دقیق محل فعالیت‌ها کمک می‌کند. پس کاربرد موقعیت‌یابی، بسیار فراتر از مسیریابی روزمره است.

فایده‌ها و خطر وابستگی

سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای فقط یک نام ندارند: جی‌پی‌اس متعلق به آمریکاست، گلوناس به روسیه تعلق دارد و بیدو سامانه‌ای چینی است. هرکدام با استفاده از مجموعه‌ای از ماهواره‌ها به تعیین موقعیت کمک می‌کنند.

این خدمات بسیار مفیدند؛ اما اگر کارهای ضروری یک کشور کاملاً به سامانهٔ کشور دیگری وابسته باشد، چه می‌شود؟ در صورت محدود شدن خدمات، ایجاد اختلال یا دریافت اطلاعات نادرست، فعالیت‌های مهم آن کشور ممکن است آسیب ببینند. مثلاً وابستگی کاملِ موقعیت‌یابی وسایل امدادرسانی به یک سامانهٔ خارجی می‌تواند هنگام اختلال، امدادرسانی را دشوار کند.

پس مفید بودن یک فناوری به معنی بی‌خطر بودن وابستگی کامل به آن نیست. پیشرفت در ساخت ماهواره، موقعیت‌یابی و ناوبری داخلی می‌تواند این آسیب‌پذیری را کمتر کند. هدف، کنار گذاشتن فناوری نیست؛ هدف این است که برای کارهای ضروری، کاملاً وابسته نباشیم.

جهت‌یابی برای یافتن قبله

فرض کن در سفر، وارد شهری شده‌ای و می‌خواهی جهت قبله را پیدا کنی. برای این کار باید بدانی مکه نسبت به محل تو در کدام جهت قرار دارد؛ دانستن جهت‌های اصلی، قدم اول است.

مکه در جنوب غربی ایران قرار دارد. پس در ایران، برای یافتن جهت کلی قبله، ابتدا جنوب را پیدا می‌کنیم و سپس به سمت غرب متمایل می‌شویم. اما مقدار این تمایل در همهٔ شهرها یکسان نیست؛ چون جای شهرها نسبت به مکه متفاوت است.

مثلاً بندرعباس نسبت به مکه بسیار شرقی‌تر است، اما تبریز بیشتر در شمال مکه قرار دارد. بنابراین مردم بندرعباس برای روکردن به قبله، بیشتر از مردم تبریز به سمت غرب متمایل می‌شوند.

پس «جنوب غربی» یک راهنمای کلی برای ایران است، نه یک جهت دقیق و یکسان برای همهٔ شهرها. در کشورهای دیگر هم باید موقعیت همان محل را نسبت به مکه بررسی کنیم.

زمین می‌چرخد، روز و شب می‌آیند

چطور ممکن است همین حالا برای تو روز باشد و برای کسی در مکزیکوسیتی شب؟ زمین مانند توپی است که نور خورشید فقط یک نیمه‌اش را روشن می‌کند. نیمهٔ رو به خورشید روز دارد و نیمهٔ پشت به آن در تاریکی شب است.

زمین تقریباً هر $24$ ساعت یک بار از غرب به شرق به دور محور خودش می‌چرخد. این چرخش را حرکت وضعی می‌نامیم. با چرخیدن زمین، محل زندگی ما پی‌درپی وارد بخش روشن و سپس بخش تاریک می‌شود؛ به این ترتیب، روز و شب از پی هم می‌آیند.

برای تجسمش، چراغی را روبه‌روی یک توپ بگذار و روی توپ علامتی بزن. وقتی توپ را می‌چرخانی، علامت گاهی روشن و گاهی تاریک می‌شود.

اما چرا خورشید را در حال حرکت از مشرق به مغرب می‌بینیم؟ مثل وقتی که در خودروی در حال حرکت، درخت‌ها را در حال رفتن به عقب می‌بینی! جابه‌جایی روزانهٔ خورشید در آسمان ظاهری است و از چرخیدن زمین ناشی می‌شود.

چرا ساعت‌ها فرق دارند؟

فرض کن دوستت در هند زندگی می‌کند و هر دو منتظرید ظهر شود. آیا ظهر برای هر دوی شما هم‌زمان می‌رسد؟ نه؛ چون هند در شرق ایران است و با چرخش زمین از غرب به شرق، زودتر به ظهر می‌رسد.

ساعت واقعی هر مکان بر پایهٔ موقعیت خورشید در آسمان تعیین می‌شود. وقتی خورشید هنگام ظهر از نصف‌النهار یک مکان می‌گذرد، آنجا ظهرِ واقعی است. پس مکان‌هایی که روی یک نصف‌النهارند، ظهر واقعی یکسانی دارند؛ اما مکان‌های روی نصف‌النهارهای متفاوت، هم‌زمان به ظهر نمی‌رسند.

برای مقایسه، گرینویچ را در نظر بگیر: وقتی آنجا ظهر است، مکان‌های شرقی از ظهر گذشته‌اند و مکان‌های غربی هنوز به ظهر نرسیده‌اند. این تفاوت کمک می‌کند بفهمیم چرا زمان طلوع و غروب و وقت نماز در شهرهای مختلف یکسان نیست.

ساعت رسمی برای هماهنگی

فرض کن ساعت حرکت قطار در هر شهر بر اساس موقعیت خورشید در همان شهر تعیین شود. حتی دو شهر نزدیک هم ممکن است ساعت متفاوتی داشته باشند؛ آن‌وقت فهمیدن زمان حرکت و رسیدن قطار چقدر دردسرساز می‌شود!

برای هماهنگی کارها، از ساعت رسمی استفاده می‌کنیم؛ یعنی ساعتی که به‌طور توافقی برای یک منطقه تعیین می‌شود، نه ساعت واقعیِ تک‌تک مکان‌های آن.

زمین در $24$ ساعت، $360$ درجه می‌چرخد. با تقسیم این چرخش به $24$ قسمت، پهنای هر قسمت $15$ درجه می‌شود. هر قسمت را مانند یک «قاچ» در نظر بگیر: نصف‌النهارهای داخل آن، به‌طور توافقی ساعت یکسانی دارند.

البته مرز ساعت‌های رسمی همیشه دقیقاً از مرز این قاچ‌ها پیروی نمی‌کند. مثلاً ایران با اینکه در بیش از یک قاچ قرار دارد، یک ساعت رسمی دارد. بنابراین، وقتی ساعت رسمی در تبریز $8$ صبح است، در مشهد هم $8$ صبح اعلام می‌شود؛ این هماهنگی، تنظیم برنامهٔ مدرسه‌ها، اداره‌ها و سفرها را آسان‌تر می‌کند.

گردش زمین و سال کبیسه

تا حالا فکر کرده‌ای چرا اسفند در بعضی سال‌ها یک روز بیشتر دارد؟ زمین هم‌زمان با چرخیدن به دور خودش، در مداری بیضی‌شکل به دور خورشید هم می‌گردد. این گردش حرکت انتقالی نام دارد و یک دور کامل آن، یک سال طول می‌کشد. پس چرخش زمین به دور خودش را با گردش آن به دور خورشید اشتباه نگیر!

در محاسبهٔ سادهٔ کتاب، یک گردش کامل زمین حدود $365$ روز و $6$ ساعت زمان می‌برد؛ اما سال معمولیِ تقویم فقط $365$ روز دارد. این ساعت‌های اضافه ناپدید نمی‌شوند؛ مثل پس‌اندازی کوچک روی هم جمع می‌شوند. برای جبران آن‌ها، تقریباً هر چهار سال یک روز به تقویم اضافه می‌کنیم. سالی که با این روز اضافه، $366$ روز دارد، سال کبیسه است.

بنابراین، روز اضافهٔ اسفند برای هماهنگ نگه‌داشتن تقویم با گردش زمین به دور خورشید است؛ نه به این دلیل که زمین در آن سال کندتر حرکت می‌کند.

راز فصل‌ها و بلندی روزها

چرا در تابستان بعد از تعطیل‌شدن مدرسه هنوز ساعت‌ها هوا روشن است، اما در زمستان زود تاریک می‌شود؟ محور زمین مایل است. وقتی زمین با همین محور مایل به دور خورشید می‌گردد، زاویهٔ تابش و مدت دریافت نور در هر نیمکره تغییر می‌کند؛ پس علت فصل‌ها فقط گردش زمین یا نزدیک‌شدن به خورشید نیست.

در اوّل تیر، نیمکرهٔ شمالی نور مستقیم‌تر و روزهای بلندتری دارد. طولانی‌ترین روز سال در این نیمکره، آغاز تابستان و «انقلاب تابستانی» است؛ هم‌زمان در نیمکرهٔ جنوبی زمستان آغاز می‌شود.

در اوّل دی وضعیت برعکس است: نیمکرهٔ شمالی کوتاه‌ترین روز سال را دارد و وارد زمستان می‌شود، اما در نیمکرهٔ جنوبی تابستان آغاز می‌شود. پس وقتی تو در ایران لباس زمستانی می‌پوشی، مردم کیپ‌تاون در آفریقای جنوبی تابستان را می‌گذرانند!

در آغاز بهار و پاییز، طول روز و شب تقریباً برابر می‌شود؛ این دو زمان را اعتدالین می‌نامند. نزدیک استوا نیز طول روز و شب در سراسر سال تقریباً برابر می‌ماند.