خلاصه درس فصل ۱ مطالعات اجتماعی هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

به آخرین باری فکر کن که کاری با کمک دیگران برایت آسان‌تر شد. تعاون یعنی آدم‌ها به هم کمک کنند و برای انجام کار یا رفع یک گرفتاری همراه شوند. در ماجرای احمدآقا، آسیب‌دیدگی او فقط مشکل خودش نبود؛ برنامهٔ زندگی خانواده هم به هم ریخته بود. خویشاوندان به‌جای تماشای گرفتاری، گفت‌وگو کردند و هرکدام مسئولیتی پذیرفتند. یکی پیگیر رفت‌وآمد درمانی شد و دیگری به کارهای روزانه کمک کرد. نکته این است که تعاون همیشه کمک مالی نیست؛ وقت، توانایی و توجه ما هم می‌تواند باری از دوش دیگران بردارد.

گاهی گرفتاری مربوط به یک خانواده نیست و افراد زیادی را درگیر می‌کند؛ مثل آلودگی محله. در ماجرای شهرک، نوجوانان منتظر نماندند تا دیگران همه‌چیز را درست کنند. آن‌ها دربارهٔ مشکل فکر کردند، امکانات اندک خود را کنار هم گذاشتند و ساکنان را به جدا کردن زباله‌های بازیافتی تشویق کردند. پول فروش این مواد هم به ادامهٔ کار کمک کرد. هم‌فکری، همراه کردن دیگران و پیگیری در کنار هم اثر داشتند. این ماجرا و ماجرای احمدآقا یک ویژگی مشترک دارند: افرادی احساس مسئولیت کردند و برای سبک‌تر شدن مشکل، دست به کار شدند.

ما در کنار دیگران زندگی می‌کنیم و رفتارمان بر آن‌ها و محیط زندگی اثر می‌گذارد؛ پس نمی‌توانیم بگوییم گرفتاری دیگران هیچ ارتباطی به ما ندارد. در نگاه دینی، انسان در برابر خدا نسبت به خود، دیگران و محیط مسئولیت دارد. اما آیا این یعنی باید با هر درخواستی همراه شویم؟ نه؛ نیک بودنِ کار مهم است. کمک به هم‌کلاسی برای یاد گرفتن درس پسندیده است، ولی رساندن پاسخ امتحان به او کمک در کار نادرست است. همچنین نباید فرد را به کار بد تشویق کنیم یا وسایل انجام آن را فراهم کنیم. همراهیِ چند نفر، کار نادرست را درست نمی‌کند.

برای تعاون لازم نیست حتماً یک گروه بزرگ تشکیل دهیم. گاهی گوش دادن به دوستی ناراحت، دلجویی از بیمار یا کمک به آشتی دو نفر، یک نیاز واقعی را پاسخ می‌دهد. گاهی هم فردی به پول یا کمک عملی نیاز دارد. پس شکل کمک باید با نیاز فرد هماهنگ باشد. تعاون می‌تواند میان خویشاوندان، در کلاس، در محله یا در سطح گسترده‌تر جامعه رخ دهد. برای نمونه، کمک به فهم یک درس در مدرسه و همراهی برای رفع مشکل یک محله، هر دو تعاون‌اند؛ فقط نیازها و گسترهٔ همکاری متفاوت است. کوچک بودن یک کمک، ارزش آن را از بین نمی‌برد.

خانه و مدرسه نزدیک‌ترین جاها برای تمرین همکاری‌اند. در خانه می‌توانیم با توجه به توانایی و شرایط هرکس، مسئولیت‌ها را تقسیم کنیم؛ مثلاً یکی سفره را جمع کند و دیگری وسایل را مرتب کند. این کار هم فشار کار را کمتر می‌کند و هم حس مفید بودن و نزدیکی به خانواده را افزایش می‌دهد. خویشاوندان نیز می‌توانند هنگام نیاز پشتیبان هم باشند؛ حتی با تشکیل صندوقی خانوادگی که اعضا در آن پس‌انداز می‌کنند و به نیازمندانِ عضو، وامِ بازپرداخت‌شدنی می‌دهند. در مدرسه هم کمک آموزشی، مرتب نگه داشتن کلاس و مشارکت در برنامه‌ها فرصت تعاون است. مهم این است که فقط تماشاگر زحمت دیگران نباشیم.

خانه جای زندگی مشترک است؛ پس رسیدگی به آن هم مسئولیتی مشترک است. وقتی هرکس متناسب با توان و فرصت خود کاری انجام دهد، هم فشار کار کمتر می‌شود و هم اعضای خانواده احساس مفیدبودن می‌کنند. مثلاً هنگام آماده‌کردن شام، یکی غذا می‌پزد، دیگری سفره را می‌چیند و فردی هم وسایل را جمع می‌کند. این همراهی، محبت را بیشتر می‌کند.

همکاری به اعضای یک خانه محدود نیست؛ خویشاوندان هم می‌توانند هنگام گرفتاری به یکدیگر کمک کنند. یک نمونه، صندوق قرض‌الحسنهٔ خانوادگی است: اعضای داوطلب مرتب پولی می‌پردازند و از پول جمع‌شده به اعضای نیازمند وام می‌دهند. وام‌گیرنده باید پول را در زمان تعیین‌شده، قسطی برگرداند تا امکان کمک به دیگران باقی بماند.

در مدرسه هم نتیجهٔ بسیاری از کارها به همراهی افراد بستگی دارد. کلاس تمیز، مراسم منظم و یادگیری بهتر، فقط مسئولیت معلم یا کارکنان مدرسه نیست؛ دانش‌آموزان هم می‌توانند سهمی داشته باشند. مثلاً بعد از یک فعالیت گروهی، هر گروه وسایل خود را مرتب کند تا جمع‌کردن همهٔ وسایل بر عهدهٔ یک نفر نماند.

کمک درسی هم نوعی تعاون است. اگر دوستت مطلبی را نفهمیده، می‌توانی روش حل را برایش توضیح بدهی و فرصت بدهی خودش تمرین کند. انجام‌دادن تکلیف به جای او، یادگیری‌اش را بهتر نمی‌کند. همکاری خوب، هم کار مشترک را پیش می‌برد و هم به توانمندترشدن دیگران کمک می‌کند.

محله فقط چند خانه در کنار هم نیست؛ مردم آن، فضاها و نیازهای مشترک دارند. وقتی همسایه‌ها به یکدیگر توجه می‌کنند، هم احساس نزدیکی بیشتر می‌شود و هم رسیدگی به کارهای محله آسان‌تر می‌شود. عیادت از بیمار، استقبال از همسایهٔ تازه‌وارد و همکاری برای پاکیزگی کوچه، نمونه‌هایی از این همراهی‌اند. در اسلام هم بر خوش‌رفتاری با همسایه تأکید شده است.

تعاون فقط کمک به یک شخص نیست؛ مراقبت از اموال عمومی هم به سود همه است. مثلاً نگهداری از نیمکت‌های بوستان، استفادهٔ دیگران را ممکن می‌کند. مدرسه، مسجد یا بوستان محله نیز می‌توانند محل آشنایی و هماهنگی باشند. بی‌تفاوتی و منتظرماندن برای اقدام دیگران، همکاری را دشوار می‌کند.

دایرهٔ یاری‌رساندن می‌تواند از خانه و محله هم گسترده‌تر شود. افراد گاهی به‌تنهایی و گاهی همراه یک گروه به نیازمندان کمک می‌کنند. در نمونه‌های صفحهٔ بعد، یک نفر برای مراقبت از کودکان وقت می‌گذارد، خانواده‌ای لباس می‌بخشد و معلمی به کودکان آموزش می‌دهد. شکل کمک‌ها متفاوت است، اما همگی چیزی ارزشمند را برای رفع نیاز دیگران در اختیارشان می‌گذارند.

به بخشیدن مال، دانش، توانایی یا وقت به نیازمندان، انفاق گفته می‌شود. بنابراین، لازم نیست برای یاری‌رساندن حتماً ثروتمند باشی. مثلاً آموزش رایگان نقاشی به کودکی که امکان شرکت در کلاس ندارد، می‌تواند انفاق دانش و وقت باشد. در قرآن نیز به انفاق و بخشیدن چیزهای دوست‌داشتنی تأکید شده است.

شاید با شنیدن واژهٔ «بخشش»، اول به پول فکر کنی؛ اما برای کمک کردن، چیزهای دیگری هم داریم. دانشجویی که برای مراقبت از کودکان وقت می‌گذارد و معلمی که رایگان به بچه‌های نیازمند آموزش می‌دهد، هر دو در حال انفاق هستند. انفاق یعنی بخشیدن مال، دانش، توانایی یا وقت برای یاری نیازمندان. پس تعاون به خانه و مدرسه محدود نیست و می‌تواند در سطح جامعه انجام شود. برای پیدا کردن راه کمک، از خودت بپرس: «من چه چیزی بلدم یا چه فرصتی دارم که به کار دیگری بیاید؟» لازم نیست همه یک جور کمک کنند.

کمک به دیگران گاهی فردی است و گاهی با همکاری یک گروه انجام می‌شود. سازمان‌های مردم‌نهاد و مؤسسات خیریه می‌توانند کمک‌ها را برای هدفی مشخص، مانند حمایت از بیماران، سالمندان یا کودکان بی‌سرپرست، کنار هم جمع کنند. این مجموعه‌ها برای فعالیت به مجوز وزارت کشور نیاز دارند. خیّرین مدرسه‌ساز هم از توانایی خود و دیگر نیکوکاران استفاده می‌کنند؛ کارشان فقط ساخت مدرسهٔ تازه نیست، بلکه تعمیر، نوسازی و تهیهٔ تجهیزات مدرسه را هم در بر می‌گیرد. مدرسه‌های ساخته‌شده را رایگان در اختیار وزارت آموزش و پرورش می‌گذارند تا برای آموزش دانش‌آموزان استفاده شوند.

زندگی خیّرین مدرسه‌ساز نشان می‌دهد راه ورود به نیکوکاری برای همه یکسان نیست. حسین علی‌مرادی از همکاری با یک خیریهٔ دانشجویی و فرستادن کتاب شروع کرد و سپس به مدرسه‌سازی رسید. غلامرضا مردانی آذری بخشی از دارایی خود را صرف ساخت مدرسه کرد و به خانواده‌های دانش‌آموزان نیازمند هم یاری رساند. حسنعلی علی‌پور پس از سال‌ها کار، ثروتش را برای خدمت به جامعه به کار گرفت. پیام مشترک این زندگی‌ها، تبدیل توانایی و دارایی به فرصتی برای دیگران است. مدرسه‌ای که ساخته می‌شود، می‌تواند پس از زندگی سازنده‌اش نیز به دانش‌آموزان خدمت کند؛ به همین دلیل اثر نیکی ماندگار می‌شود.

یکی از راه‌های ماندگار کردن کمک، وقف است. فرد می‌تواند مالی مانند ساختمان یا کتاب را برای استفاده‌ای مشخص اختصاص دهد؛ یا تعیین کند درآمد زمین و کارگاهش صرف کمک به نیازمندان شود. به فرد وقف‌کننده «واقف» و به دارایی وقف‌شده «موقوفات» می‌گویند. نکتهٔ مهم این است که موقوفات باید همواره مطابق خواستهٔ واقف استفاده شوند؛ کسی نمی‌تواند آن‌ها را دلخواه برای خودش بردارد یا مصرفشان را تغییر دهد. وقف به ثروتمندان محدود نیست: چند دوست یا اعضای یک خانواده می‌توانند با مشارکت مالی، وسیله‌ای تهیه و وقف کنند. این همان وقف گروهی یا خانوادگی است.

گاهی کمک کردن فقط برای برطرف کردن نیاز امروز نیست؛ می‌توان کاری کرد که فایدهٔ آن سال‌ها ادامه داشته باشد. وقف یکی از راه‌های چنین کمکی است. در ایران، از گذشته بناهایی مانند پل، مدرسه و آب‌انبار برای استفادهٔ مردم ساخته و وقف می‌شدند. گاهی هم درآمد یک زمین کشاورزی یا کارگاه برای کمک به نیازمندان اختصاص پیدا می‌کرد.

به کسی که مالی را وقف می‌کند واقف و به اموال وقف‌شده موقوفات می‌گویند. نکتهٔ مهم این است که موقوفه باید همیشه مطابق خواستهٔ واقف استفاده شود؛ دیگران نمی‌توانند آن را مال شخصی خود بدانند یا برخلاف آن خواسته مصرف کنند. مثلاً اگر درآمد باغی برای کمک به بیماران وقف شده، باید در همان راه به کار برود.

برای وقف کردن لازم نیست یک نفر به‌تنهایی صاحب ثروت زیادی باشد. در وقف گروهی یا خانوادگی، چند نفر توان مالی خود را کنار هم می‌گذارند و با مشارکت یکدیگر چیزی را وقف می‌کنند. مثلاً چند دوست می‌توانند کتاب‌هایی برای کتابخانهٔ مسجد تهیه و وقف کنند؛ چند خانواده هم می‌توانند در وقف فرش نمازخانه شریک شوند. همه در کار نیک و خوشحال کردن دیگران سهیم می‌شوند.

آثار وقف فقط به ساختمان‌های قدیمی محدود نیست. بیمارستان‌ها و درمانگاه‌های وقفی به سلامت مردم کمک می‌کنند و سرمایه‌های وقفی می‌توانند هزینهٔ پژوهش‌های دانشگاهی را تأمین کنند. پس وقف هم نیازهای روزمره را پاسخ می‌دهد و هم می‌تواند بر زندگی علمی و فرهنگی جامعه اثر بگذارد. طبق توضیح کتاب، ادارهٔ موقوفات هر منطقه بر عهدهٔ سازمان اوقاف و امور خیریه است.

همکاری فقط به وقف محدود نمی‌شود. گاهی مردم برای حل نیازهای شغلی و زندگی خود، شرکت تعاونی تشکیل می‌دهند. آنها طبق قانون تعاونی‌ها سرمایه‌گذاری و همکاری می‌کنند و در سود و زیان فعالیت شریک می‌شوند. هر کدام از این افراد، عضو شرکت تعاونی است.

مثلاً گروهی از بافندگان می‌توانند برای تولید فرش، تعاونی تشکیل دهند و برای هدف مشترکشان کار کنند. حضور آنها داوطلبانه است و هدف معمول تعاونی، حل مشکلات اقتصادی و بهتر شدن زندگی اعضاست. تفاوت مهم را به خاطر بسپار: در وقف، مالی برای مصرفی که واقف تعیین کرده اختصاص پیدا می‌کند؛ اما در تعاونی، اعضا در یک فعالیت اقتصادی و سود و زیان آن مشارکت دارند. بنابراین هر جمعی که پول‌هایش را روی هم می‌گذارد، لزوماً شرکت تعاونی نیست.

یکی از ویژگی‌های مهم تعاونی، برابری حق رأی اعضا است. هر عضو، با هر مقدار سرمایه، یک حق رأی دارد. پس کسی که سرمایهٔ بیشتری آورده، فقط به این دلیل حق رأی بیشتری ندارد. کتاب این ویژگی را در برابر شرکت‌های غیرتعاونی قرار می‌دهد که در آنها سرمایه و سهام بیشتر، قدرت بیشتری در تصمیم‌گیری ایجاد می‌کند. همچنین در متن درس، منافع حاصل از همکاری جمعی به‌طور برابر و یکسان میان اعضا توزیع می‌شود.

تعاونی‌ها می‌توانند تولیدی مانند تعاونی فرش‌بافان، توزیعی مانند تعاونی مصرف کارکنان، یا خدماتی مانند تعاونی دندان‌پزشکان باشند. در بخش «بیشتر بدانیم»، اقتصاد کشور دارای بخش‌های دولتی، خصوصی و تعاونی معرفی شده است. در کنار فایدهٔ مادیِ بهبود زندگی، همکاری داوطلبانه و تلاش برای هدف مشترک نیز از جنبه‌های ارزشمند تعاونی است.

گاهی یک نفر به‌تنهایی نمی‌تواند نیاز شغلی یا زندگی خود را برطرف کند، اما چند نفر با کنار هم گذاشتن سرمایه و همکاری می‌توانند این کار را انجام دهند. اگر این همکاری طبق قانون تعاونی‌ها شکل بگیرد و افراد در سود و زیان فعالیت شریک باشند، یک شرکت تعاونی تشکیل شده است. هر کدام از این افراد، عضو تعاونی است و داوطلبانه به آن می‌پیوندد. مثلاً چند فرش‌باف می‌توانند برای کار مشترک تعاونی تشکیل دهند. هدف فقط کنار هم بودن نیست؛ اعضا می‌خواهند مشکلات اقتصادی خود را حل کنند و زندگی بهتری داشته باشند. پس تعاونی هم مشارکت اقتصادی دارد و هم همکاری برای یک هدف مشترک.

ویژگی مهم تعاونی این است که سرمایهٔ بیشتر، رأی بیشتری به همراه ندارد. هر عضو فقط یک حق رأی دارد؛ بنابراین کسی که سرمایهٔ کمتری آورده هم در تصمیم‌گیری جایگاه برابری دارد. در شرکت‌های غیرتعاونی، سرمایه و سهام بیشتر به فرد قدرت بیشتری در تصمیم‌گیری می‌دهد. کتاب همچنین توضیح می‌دهد که منافع حاصل از همکاری گروهی در تعاونی، برابر و یکسان میان اعضا توزیع می‌شود. حالا می‌توانی فایده‌های تعاونی را در دو دسته ببینی: فایده‌های مادی، مانند کمک به رفع مشکلات اقتصادی و بهبود زندگی؛ و فایده‌های معنوی، مانند تقویت همکاری، احساس برابری و تلاش برای هدف مشترک.

تعاونی‌ها کار یکسانی انجام نمی‌دهند. برای شناخت نوع تعاونی، به فعالیت اصلی آن نگاه کن: اگر کالا می‌سازد، مثل فرش یا قطعهٔ خودرو، تولیدی است؛ اگر کالاهای موردنیاز اعضا را فراهم و توزیع می‌کند، مانند تعاونی مصرف کارکنان، توزیعی است؛ و اگر خدمتی مانند حسابداری یا دندان‌پزشکی ارائه می‌دهد، خدماتی است. این‌ها همگی در بخش تعاونی اقتصاد قرار می‌گیرند. کتاب در کنار این بخش، از بخش دولتی و خصوصی هم نام می‌برد. در بخش دولتی، ادارهٔ بنگاه‌های بزرگِ مورد اشارهٔ کتاب در دست دولت است و در بخش خصوصی، مالکیت و اداره در دست افراد است. بنگاه اقتصادی هم یعنی جایی که فعالیت اقتصادی در آن انجام می‌شود؛ از مغازه تا کارخانه.

همکاری فقط در شرکت تعاونی دیده نمی‌شود؛ پس هر گروه همکار را تعاونی ننامیم. سازمان مردم‌نهاد یا «سمن» گروهی داوطلبانه، غیردولتی و بدون هدف سود بردن است که برای رفع مشکلی در جامعه، مثل آسیب به محیط‌زیست، فعالیت می‌کند. مؤسسهٔ خیریه هم برای کمک به خانواده‌های نیازمند و آسیب‌دیدگان اجتماعی شکل می‌گیرد. در مقابل، تعاونی برای نیازهای معیشتی و شغلی اعضایش فعالیت اقتصادی انجام می‌دهد و اعضا در سود و زیان آن شریک‌اند. برای کاربرد این تفاوت در مدرسه، به هدف گروه نگاه کن: جمع‌آوری کمک برای نیازمندان، فعالیت نیکوکاری است؛ راه‌اندازی تعاونی مصرف با راهنمایی مسئولان مدرسه، باید همراه با رعایت اصول تعاونی باشد.