خلاصه درس فصل ۶ مطالعات اجتماعی هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

اگر از یک ناحیهٔ جنگلی به یک ناحیهٔ خشک سفر کنی، فقط منظره عوض نمی‌شود؛ گیاهان و جانورانی هم که می‌بینی متفاوت‌اند. به یک منطقهٔ بزرگ که مجموعه‌ای از گیاهان و جانوران خاص در آن زندگی می‌کنند، زیستگاه می‌گوییم.

ایران کوه‌ها و دشت‌های گسترده دارد و از شمال و جنوب به دریا می‌رسد. شرایط طبیعی در همهٔ بخش‌های آن یکسان نیست. تنوع آب‌وهوا یکی از مهم‌ترین علت‌های گوناگونی زیستگاه‌های ایران است. مثلاً شرایط یک ناحیهٔ پرباران با ناحیه‌ای کم‌بارش فرق دارد و همین تفاوت، بر زندگی گیاهان و جانوران اثر می‌گذارد. پس برای شناخت زیستگاه‌ها، خوب است ابتدا آب‌وهوا را بشناسیم.

فرض کن امروز در شهری باران می‌بارد. آیا همین مشاهده کافی است که بگوییم آن شهر آب‌وهوایی پرباران دارد؟ نه؛ ممکن است این بارندگی، اتفاقی کم‌تکرار باشد. برای شناخت آب‌وهوا باید اندازه‌گیری‌ها را در طول ماه‌ها و سال بررسی کنیم.

کارشناسان ایستگاه هواشناسی هر روز ویژگی‌هایی مانند دما، بارش، رطوبت و جهت و سرعت باد را اندازه می‌گیرند و ثبت می‌کنند. دما و بارش مهم‌ترین عناصر آب‌وهوا هستند. بارش هم فقط باران نیست؛ برف و تگرگ نیز از شکل‌های آن‌اند. این اطلاعات کمک می‌کنند به‌جای حدس زدن از روی یک روز، تصویری از شرایط آب‌وهوایی محل به دست بیاوریم.

اطلاعات ماه‌های مختلف را چطور سریع مقایسه کنیم؟ نمودار کمک می‌کند تغییرات را یک‌جا ببینیم. در نمودارهای این درس، دما با خط قرمز و بارش با ستون‌های آبی نمایش داده می‌شود. ماه‌ها در محور افقی قرار دارند و مقدارها را از محور عمودی می‌خوانیم.

واحد دما $\text{درجهٔ سانتی‌گراد}$ و واحد بارش $\text{میلی‌متر}$ است. بالاتر بودن نقطهٔ خط قرمز یعنی دمای بیشتر؛ بلندتر بودن ستون آبی یعنی بارش بیشتر. در نمودار ترکیبی، هر دو را کنار هم می‌بینی. برای خواندنش اول ماه موردنظر را پیدا کن، بعد خط دما و ستون بارش آن ماه را جداگانه بررسی کن. یادت باشد ستون بلندتر نشانهٔ گرم‌تر بودن نیست!

فرض کن می‌خواهی بدانی برای سفر به یک شهر، چه لباسی و آیا چتر برداری. نمودار آب‌وهوایی کمک می‌کند وضعیت معمول ماه‌های مختلف را مقایسه کنی. در نمودارهای این درس، خط قرمز نشان‌دهندهٔ دما و ستون‌های آبی نشان‌دهندهٔ بارش هستند. ماه‌ها روی محور افقی قرار دارند؛ مقدار دما را با واحد $\text{درجهٔ سانتی‌گراد}$ و بارش را با واحد $\text{میلی‌متر}$ می‌خوانیم. برای خواندن نمودار، اول ماه را پیدا کن و بعد مقدار خط یا ستون همان ماه را بخوان. در نمودار ترکیبی هر دو نمایش کنار هم آمده‌اند؛ بالاتر بودن خط یعنی دمای بیشتر، نه لزوماً بارندگی بیشتر.

آب‌وهوای همه‌جای ایران یکسان نیست. در تقسیم‌بندی این درس، ایران چهار ناحیهٔ کلی دارد: خزری، کوهستانی، گرم و خشک داخلی، و گرم و شرجی سواحل جنوب. از شمال شروع کنیم: ناحیهٔ معتدل و مرطوب خزری میان دریای خزر و رشته‌کوه البرز قرار گرفته است. این ناحیه در همهٔ ماه‌های سال بارش دارد و مرطوب‌ترین ناحیهٔ آب‌وهوایی ایران است؛ البته بارندگی در بخش‌های غربی آن بیشتر از بخش‌های شرقی است. تابستان و زمستان آن معتدل است و جنگل‌های انبوه دارد. بسیاری از محصولات کشاورزی با آب باران، یعنی به روش دیم، کشت می‌شوند؛ اما محصولی مثل برنج به آبیاری نیاز دارد. پس حتی در ناحیهٔ پرباران هم نیاز آبی همهٔ محصولات یکسان نیست.

ناحیهٔ معتدل و نیمه‌خشک کوهستانی، کوهستان‌های بلند و کوهپایه‌های اطراف آن‌ها را در بر می‌گیرد. برای شناختش، دو فصل را کنار هم بگذار: زمستان‌های سرد، گاهی همراه با برف فراوان و یخبندان شدید؛ و تابستان‌های معتدل اما خشک. در این ناحیه تقریباً نه ماه از سال بارش وجود دارد. بنابراین «تابستان خشک» با «بارش کافی در طول سال» تناقضی ندارد؛ زمان بارندگی مهم است. بارش سالانه امکان زراعت دیم را فراهم می‌کند و در ارتفاعات نیز جنگل‌ها و مراتع سرسبز دیده می‌شود. مثلاً برای سفر تابستانی به این ناحیه نباید از معتدل بودن هوا نتیجه بگیری که حتماً باران می‌بارد.

حالا به بخش‌های مرکزی ایران برویم؛ جایی که ناحیهٔ گرم و خشک داخلی قرار دارد. باران در این ناحیه هم کم‌مقدار است و هم فقط در چند ماه می‌بارد. در بعضی بخش‌های بیابانی، مانند بخش‌هایی از لوت، ممکن است سال‌ها بارانی نبارد. تابستان‌ها بسیار گرم است و دمای شب و روز اختلاف زیادی دارد؛ پس گرمای روز را نباید به همهٔ شبانه‌روز تعمیم بدهیم. پوشش گیاهی هم کم‌پشت است. گیاهان خشکی‌پسند، مانند تاغ و گز و بوته‌های خاردار، توان رشد در این شرایط را دارند. بنابراین انتظار جنگل‌های انبوه شبیه ناحیهٔ خزری را در اینجا نداریم.

ناحیهٔ گرم و شرجی سواحل جنوب در کنار خلیج‌فارس و دریای عمان، از جلگهٔ خوزستان تا بندر چابهار امتداد دارد. تابستان‌های آن بسیار گرم و زمستان‌هایش ملایم است. نکتهٔ مهم این است که این ناحیه با وجود شرجی بودن، در شمار نواحی خشک قرار می‌گیرد؛ چون بارندگی آن بسیار کم است. آب دریا تبخیر می‌شود و نم هوا را زیاد می‌کند، اما نم زیاد الزاماً به بارش فراوان تبدیل نمی‌شود. برای همین، کنار دریا بودن به‌تنهایی نشانهٔ مناسب بودن زمین برای کشت دیم نیست. این تفاوت‌های آب‌وهوایی بر زندگی مردم هم اثر می‌گذارند؛ مثلاً نوع محصول کشاورزی و انتخاب پوشاک در نواحی مختلف یکسان نیست.

ایران خانهٔ گیاهان و جانوران گوناگون است و بعضی از این گونه‌ها در جای دیگری از جهان پیدا نمی‌شوند. این گوناگونی، تنوع زیستی نام دارد. اما فعالیت نادرست انسان می‌تواند این دارایی ارزشمند را تهدید کند.

مثلاً ساختن جاده و خانه از نیازهای انسان است، ولی اگر بدون بررسی و برنامه‌ریزی انجام شود، ممکن است جنگل یا مرتع را نابود کند. قطع درختان برای سوخت هم به جنگل آسیب می‌زند. نتیجه فقط کم شدن درخت نیست؛ جانورانی که غذایشان را از جنگل می‌گیرند نیز ممکن است از بین بروند. پس باید نیازهای خود را طوری برطرف کنیم که کمترین آسیب به طبیعت برسد.

یکی دیگر از راه‌های آسیب رساندن به حیات‌وحش، شکار بیش از حد و صید بی‌رویه است. وقتی جانوران پی‌درپی شکار شوند، جمعیت گونهٔ آنها کم می‌شود و ممکن است به جایی برسد که ادامهٔ زندگی آن گونه در خطر قرار بگیرد.

گاهی هدف شکار، برطرف کردن نیاز ضروری نیست؛ بعضی افراد برای تفریح یا به دست آوردن پوست، شاخ و استخوان جانوران را شکار می‌کنند. تصور کن هر بار از یک دشت، تعدادی آهو شکار شود. اگر این کار بی‌رویه ادامه پیدا کند، نمی‌توان انتظار داشت جمعیت آهوها همیشه به اندازهٔ گذشته بماند. بنابراین، سالم ماندن دشت به‌تنهایی کافی نیست؛ جانوران آن هم باید از شکار بی‌رویه در امان باشند.

گاهی زیستگاه ظاهراً سر جای خود باقی است، اما آلودگی زندگی در آن را دشوار می‌کند. بسیاری از زباله‌ها زیان‌آورند و مدت زیادی در محیط می‌مانند. مثلاً رها کردن زباله پس از گردش در طبیعت، با رفتن ما از آن محل بی‌اثر نمی‌شود؛ زباله همچنان در محیط باقی می‌ماند.

تهدید دیگر، مواد آلایندهٔ خودروها و کارخانه‌هاست که هوا و آب را آلوده می‌کنند. سم‌های موجود در آفت‌کش‌های کشاورزی هم می‌توانند به انسان، گیاهان و جانوران آسیب برسانند. پس برای تشخیص آسیب به زیستگاه، فقط دنبال درخت قطع‌شده یا جانور شکارشده نباش؛ زباله و مواد آلاینده هم بخشی از مسئله‌اند.

برای فهمیدن اهمیت این تهدیدها، دو وضعیت را از هم جدا کن: در خطر انقراض بودن یعنی یک گونه هنوز وجود دارد، اما ممکن است از بین برود؛ منقرض شدن یعنی نسل آن از بین رفته است. این دو عبارت یک معنا ندارند.

کتاب، گاندو، یوزپلنگ ایرانی، گورخر ایرانی و هوبره را از جانوران کمیابِ روبه‌رو با خطر انقراض معرفی می‌کند. در مقابل، ببر مازندران را نمونه‌ای از جانوران منقرض‌شده می‌داند. شناخت گونه‌های در خطر به ما یادآوری می‌کند که برای حفاظت نباید صبر کنیم تا دیگر دیر شده باشد. اگر هنوز از یک گونه افرادی باقی مانده‌اند، حفاظت از آنها و زیستگاهشان اهمیت زیادی دارد.

حالا که تهدیدها را شناختیم، چرا باید برای حفاظت تلاش کنیم؟ کتاب چند دلیل را مطرح می‌کند. مراقبت درست از طبیعت، راهی برای شکرگزاری از نعمت‌های خداوند است. همچنین طبیعت با زیبایی‌هایش به ما آرامش می‌دهد و فرصتی برای اندیشیدن به آفرینش فراهم می‌کند؛ تخریب آن، ما را از این تجربه‌ها محروم می‌سازد.

دلیل مهم دیگر، حق حیات دیگر جانداران است. زمین فقط متعلق به انسان نیست. ما می‌توانیم برای برطرف کردن نیازهایمان از طبیعت استفاده کنیم، اما این اجازه به معنی نابود کردن گیاهان و جانوران برای سود بیشتر یا مصرف اضافی نیست. مثلاً نیاز به ساخت‌وساز، به‌تنهایی هر نوع تخریب جنگل را توجیه نمی‌کند.

وقتی از هدیه‌ای خوب مراقبت می‌کنیم، نشان می‌دهیم که قدر آن را می‌دانیم. رابطهٔ ما با طبیعت هم می‌تواند همین‌طور باشد: استفادهٔ درست و آسیب نرساندن به آن، یکی از راه‌های سپاسگزاری از نعمت‌های خداوند است.

طبیعت فقط منبع وسایل موردنیاز ما نیست؛ دیدن کوه، جنگل یا رودخانه به ما لذت و آرامش می‌دهد و فرصتی برای فکر کردن به آفرینش فراهم می‌کند. مثلاً وقتی کنار رودخانه استراحت می‌کنی، هم از زیبایی آن بهره می‌بری و هم آرام می‌شوی. تخریب زیستگاه، این فرصت را از ما و دیگران می‌گیرد.

آیا زمین فقط محل زندگی انسان است؟ نه؛ گیاهان و جانوران هم روی زمین زندگی می‌کنند و مخلوق خداوند هستند. بنابراین، حق زندگی فقط مخصوص ما نیست. حفاظت از زیستگاه یعنی این حق را برای موجودات دیگر هم در نظر بگیریم.

کتاب نمی‌گوید انسان هیچ استفاده‌ای از طبیعت نکند؛ ما برای زندگی به غذا و منابع طبیعی نیاز داریم. تفاوت مهم، میان برآوردن نیاز و نابود کردن بر اثر زیاده‌روی یا سودجویی است. مثلاً استفاده از چوب برای نیازهای زندگی، مجوزی برای نابود کردن درختان به خاطر سود بیشتر نیست.

موجودات یک زیستگاه جدا از هم زندگی نمی‌کنند؛ ادامهٔ زندگی آن‌ها به یکدیگر وابسته است. یکی از شکل‌های این وابستگی، زنجیرهٔ غذایی است که در علوم با آن آشنا شده‌ای.

فرض کن در یک زیستگاه، خرگوش‌ها از گیاهان تغذیه می‌کنند و روباه‌ها خرگوش می‌خورند. اگر گیاهان به‌شدت کم شوند، غذای خرگوش‌ها کم می‌شود و ممکن است تعدادشان کاهش یابد. آن‌وقت روباه‌ها هم با کمبود غذا روبه‌رو می‌شوند. پس آسیب به یک بخش می‌تواند به بخش‌های دیگر برسد. به همین دلیل، حفاظت از زیستگاه به حفظ تعادل زندگی موجودات کمک می‌کند.

برای دیدن فایده‌های طبیعت لازم نیست جای دوری برویم؛ بسیاری از خوراکی‌های سفرهٔ ما از گیاهان و جانوران به دست می‌آیند، مانند میوه، غلات، سبزیجات و گوشت برخی دام‌ها و پرندگان. پس حفاظت از زیستگاه‌ها با نیازهای روزانهٔ ما هم ارتباط دارد.

فایدهٔ گیاهان فقط خوراکی بودن نیست. بعضی از آن‌ها خاصیت دارویی دارند و عصارهٔ آن‌ها در تهیهٔ بخشی از داروها به کار می‌رود. ایران در زمینهٔ گیاهان دارویی تولید فراوانی دارد. پژوهش علمی و فعالیت اقتصادی مرتبط با این گیاهان می‌تواند به اقتصاد کشور کمک کند؛ بنابراین، حفاظت از آن‌ها اهمیت دارد.

حالا که دلیل حفاظت را می‌دانیم، باید ببینیم چه کسی مسئول مراقبت از زیستگاه‌هاست. در کشور ما، سازمان حفاظت از محیط‌زیست وظیفهٔ حفاظت از محیط‌زیست و جلوگیری از تخریب و آلودگی زیستگاه‌های طبیعی را بر عهده دارد. محیط‌بانی یکی از شغل‌های مهم این سازمان است.

محیط‌بان از منطقهٔ تحت نظارت خود بازدید می‌کند، فعالیت‌های تخریب‌کننده را شناسایی می‌کند و قوانین محیط‌زیست را اجرا می‌کند. او مواردی مانند قطع درختان، شکار غیرقانونی، آلودگی و حتی سیل را گزارش می‌دهد. ساخت‌وساز غیرقانونی در طبیعت هم می‌تواند زیستگاه‌ها و امکان بهره‌مندی مردم از زیبایی آن‌ها را تهدید کند.

برای مراقبت از طبیعت کشور، سازمان حفاظت محیط‌زیست فعالیت می‌کند. کار این سازمان فقط رسیدگی به یک جانور آسیب‌دیده نیست؛ حفاظت از زیستگاه‌ها و جلوگیری از تخریب و آلودگی هم بخشی از مسئولیت آن است.

محیط‌بان یکی از نیروهای این سازمان است. او در محدودۀ مأموریتش گشت می‌زند، بر اجرای مقررات نظارت می‌کند و رویدادهای آسیب‌زا یا خطرناک را گزارش می‌دهد؛ مثلاً قطع درخت، شکار غیرقانونی، آتش یا طغیان رودخانه. پس محیط‌بان صرفاً تماشاگر طبیعت نیست. این شغل گاهی خطرناک است و شماری از محیط‌بانان در راه حفاظت از طبیعت جان خود را از دست داده‌اند.

مراقبت از طبیعت را می‌توان از کارهای کوچک روزانه شروع کرد. نچیدن گل‌های خودرو و لگدمال‌نکردن آن‌ها، به باقی‌ماندن پوشش گیاهی کمک می‌کند. کمتر مصرف‌کردن کاغذ و جداکردن کاغذهای باطله برای بازیافت هم فشار بر جنگل‌ها را کاهش می‌دهد.

در گردش، زباله‌هایمان را برگردانیم و تا جای ممکن آتش روشن نکنیم؛ اگر روشن کردیم، پیش از رفتن از خاموشی کامل آن مطمئن شویم. خریدن وسایل ساخته‌شده از پوست جانوران وحشی هم می‌تواند به ادامۀ شکار آن‌ها کمک کند. اگر آلودگی مهمی دیدیم، به مسئولان خبر بدهیم؛ یکی از راه‌ها تماس با سامانۀ ۱۵۴۰ است. حفاظت، فقط کار یک سازمان نیست.

بعضی جاها برای باقی‌ماندن و افزایش نسل گیاهان یا جانوران اهمیت ویژه‌ای دارند. سازمان حفاظت محیط‌زیست این مکان‌ها را منطقۀ حفاظت‌شده اعلام می‌کند تا با مقررات ویژه از آن‌ها مراقبت شود. این عنوان فقط برای جنگل نیست؛ دشت، کوهستان و مرتع هم می‌توانند حفاظت‌شده باشند.

در چنین منطقه‌ای شکار، صید، بریدن درخت و نابودکردن گیاهان ممنوع است. جنگل‌های حرّا، دشت ارژن و اشترانکوه نمونه‌هایی از این مناطق‌اند. اصل پنجاهم قانون اساسی هم حفاظت از محیط‌زیست را مسئولیتی همگانی می‌داند؛ چون طبیعت باید برای زندگی مردم امروز و آیندگان سالم بماند. بنابراین، وجود مقررات جای مسئولیت شخصی ما را نمی‌گیرد.

برای فهمیدن اهمیت حفاظت، چند واژه به کمکمان می‌آید. گونه به گروهی از موجودات شبیه به هم گفته می‌شود که با تولیدمثل، موجوداتی شبیه خود پدید می‌آورند. تنوع زیستی یعنی گوناگونی گونه‌های گیاهی، جانوری و زیستگاه‌های یک منطقه. مرتع هم زمینی دارای علوفه برای چرای دام است.

موجودات از نظر غذا به هم وابسته‌اند؛ این ارتباط را زنجیرۀ غذایی می‌نامیم. گیاهان سبز تولیدکننده‌اند، علف‌خواران و گوشت‌خواران مصرف‌کننده‌اند و موجوداتی مانند باکتری‌ها در تجزیۀ بقایا نقش دارند. پس آسیب‌زدن به گیاهان فقط کم‌شدن سرسبزی نیست؛ ممکن است غذای جانوران و در ادامه، بخش‌های دیگر زنجیره هم آسیب ببیند.

حالا دانسته‌ها را به یک برنامۀ واقعی تبدیل کنیم. برای روز درختکاری، پیش از انتخاب نهال باید بفهمیم چه درختی با آب‌وهوا و خاک محل زندگی‌مان سازگار است. اقلیم‌شناس کسی است که آب‌وهوای مناطق را بررسی می‌کند؛ پس شناخت شرایط محل، بخشی از تصمیم درست است.

می‌توانی همراه خانواده برای کاشت درخت برنامه بریزی یا با دوستانت گروه دوستداران محیط‌زیست بسازی. برای گروه یک نشان، چند قرار روشن و فعالیتی شدنی انتخاب کنید؛ مثلاً کاهش مصرف کاغذ. از کارهایتان گزارش تهیه کنید تا معلوم شود چه کرده‌اید و چه چیزی نیاز به بهترشدن دارد. پرس‌وجو از عطاری دربارۀ گیاهان دارویی محلی هم راهی برای شناخت گیاهان پیرامون شماست.