خلاصه درس فصل ۴ مطالعات اجتماعی هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

از صبح که بیدار می‌شوی، با حاصل کار دیگران سروکار داری: نانی که می‌خوری، لباسی که می‌پوشی و آموزشی که دریافت می‌کنی. تولید برای برطرف کردن نیازها و خواسته‌های انسان انجام می‌شود. بعضی نیازها، مانند خوراک و پوشاک، برای ادامهٔ زندگی ضروری‌اند.

اما تولید فقط ساختن وسایل نیست. محصول تولیدشده می‌تواند کالا باشد؛ مثل کیف و کفش. همچنین می‌تواند خدمات باشد؛ مثل آموزش، درمان و جابه‌جایی مسافر. وقتی راننده تو را به مقصد می‌رساند، چیزی مانند دفتر به دستت نمی‌دهد، اما نیازت به رفت‌وآمد را برطرف می‌کند؛ پس کار او هم تولید خدمات است.

برای تولید یک محصول، چند عامل باید کنار هم قرار بگیرند. این عوامل در سه دسته جای می‌گیرند:

• منابع طبیعی: چیزهایی که در طبیعت وجود دارند؛ مانند آب، خاک، جنگل و معدن.
• سرمایه: پول، ابزار، ماشین‌آلات و زمین یا ساختمانی که برای تولید به کار می‌روند.
• نیروی انسانی: افرادی که با کار، دانش و مهارت خود تولید را انجام می‌دهند.

یک کارگاه نجاری را تصور کن: چوب از درخت به دست می‌آید، ارّه و دستگاه‌ها ابزار کارند و نجار با مهارتش آن‌ها را به کار می‌گیرد. پس سرمایه فقط پول نیست و داشتن دستگاه هم به‌تنهایی برای تولید کافی نیست. این عوامل باید با کمک هم به تولید محصول برسند.

در گذشته، وقتی کشاورزی رونق گرفت، مقدار غذا بیشتر شد. با فراهم شدن غذای مازاد، لازم نبود همهٔ افراد فقط کشاورزی کنند. بعضی توانستند وقت خود را صرف کارهای دیگری کنند و در آن‌ها مهارت پیدا کنند؛ مثلاً ابزار بسازند یا پارچه ببافند. به این ترتیب، تقسیم کار و شغل‌های گوناگون شکل گرفت.

تقسیم کار یعنی افراد، کارهای متفاوت را بر عهده بگیرند. امروز هم یک نفر نمی‌تواند هم پزشک باشد، هم همهٔ غذایش را تولید کند و هم تمام وسایلش را بسازد. هرکس بخشی از نیازهای جامعه را برطرف می‌کند و برای نیازهای دیگرش از حاصل کار دیگران استفاده می‌کند.

شغل‌های فراوانی که می‌بینیم، در سه گروه کلی قرار می‌گیرند: کشاورزی، صنعت و خدمات. کشت گندم نمونهٔ کشاورزی، ساختن یخچال نمونهٔ صنعت و آموزش دادن نمونهٔ خدمات است. برای شناخت گروه هر شغل، به کاری که انجام می‌دهد توجه کن، نه فقط به محل کار آن فرد.

توانایی تولید برای کشور هم اهمیت دارد. اگر جامعه‌ای برای تولید نیازهای خود تلاش نکند، وابستگی بیشتری به کشورهای دیگر پیدا می‌کند. پیشرفت دانش و فناوری می‌تواند به افزایش تولید و بهتر شدن کیفیت آن کمک کند. انتخاب کالای ساخت کشور، وقتی به‌خوبی و به‌اندازهٔ کافی تولید می‌شود، راهی برای حمایت از تولیدکنندگان و کارگران ایرانی است.

ساخته شدن محصول پایان ماجرا نیست؛ محصول باید به کسی برسد که به آن نیاز دارد. توزیع همین ارتباط میان تولیدکننده و مصرف‌کننده را برقرار می‌کند. مثلاً دفتر در کارخانه تولید می‌شود، سپس از راه پخش‌کنندگان و فروشگاه‌ها به دست دانش‌آموز می‌رسد.

تولیدکننده باید بداند مشتریان محصولش کجا هستند؛ به این محل‌ها و فرصت‌های فروش، بازار مصرف می‌گوییم. بعضی تولیدکنندگان برای شناساندن محصولشان تبلیغ می‌کنند و بسیاری برای رساندن آن به بازارهای دور و نزدیک از افراد یا مؤسسه‌های پخش کمک می‌گیرند. پس ساختن دفتر با رساندن و عرضه کردن آن به خریدار، دو فعالیت متفاوت اما به‌هم‌پیوسته‌اند.

فرض کن خانواده‌ای مربا درست می‌کند. اگر مربا را برای مصرف خودشان نگه دارند، نیازشان را با تولید خود برطرف کرده‌اند؛ اما برای فروش، باید آن را به مشتری برسانند. توزیع همین ارتباط میان تولیدکننده و مصرف‌کننده است. تولیدکننده ابتدا بررسی می‌کند کجا مشتری بیشتری دارد؛ یعنی بازار مصرفش کجاست. سپس ممکن است برای شناساندن محصول تبلیغ کند و از افراد یا مؤسسه‌های پخش کمک بگیرد. بازارهای قدیمی، فروشگاه‌های چندطبقه و مغازه‌های خیابان می‌توانند محل عرضهٔ محصول باشند. پس تولید کردن، شناساندن و رساندن محصول، کارهایی مرتبط اما متفاوت‌اند.

بازار فقط ردیفی از مغازه‌ها نیست؛ در شهرهای قدیمی ایران، بخشی از زندگی مردم در آن جریان داشت. بازارها را معمولاً در جاهای پررفت‌وآمد، از جمله نزدیک دروازه‌های شهر می‌ساختند. بعضی بازارهای بزرگ سقف داشتند تا مردم از گرما و سرما در امان بمانند. نقش اقتصادی بازار، خریدوفروش بود؛ اما چراغانی در جشن‌ها، برگزاری سوگواری و گردهمایی هنگام اعتراض، نقش اجتماعی آن را نشان می‌داد. برای تشخیص این دو نقش، بپرس: «این کار مربوط به دادوستد است یا حضور و همراهی مردم؟»

حالا به رفتار فروشنده فکر کن. مشتری پول می‌دهد و انتظار دارد حقش را کامل بگیرد. اگر فروشنده کمتر از مقدار توافق‌شده تحویل دهد، کم‌فروشی کرده است؛ برای نمونه، بسته‌ای را کامل معرفی کند اما بخشی از محتویاتش کم باشد. فروشنده باید از گران‌فروشی هم دوری کند. کسب حلال فقط به فروختن کالا وابسته نیست؛ شیوهٔ فروش هم مهم است. در نگاه دینیِ این درس، کم کردن حق مردم گناه است؛ در مقابل، کار برای تأمین نیاز خانواده و کمک به تولید و اقتصاد کشور، خشنودی خداوند را به دنبال دارد.

در ادامهٔ صفحات، از رساندن کالا به خریدار، به خودِ خرید می‌رسیم. وقتی برای نیاز یا خواستهٔ خود کالا یا خدمات می‌خری، مصرف‌کننده هستی؛ مثل خرید دفتر یا استفاده از خدمات آرایشگاه. پس مصرف‌کننده فقط خریدار چیزهای خوردنی نیست! معمولاً در برابر کالا یا خدمت پول می‌دهیم. فروشنده نیز می‌تواند با پولی که گرفته است، چیز دیگری بخرد. به این ترتیب، لازم نیست کالای مورد نیاز فروشنده را همراه خود داشته باشیم؛ پول وسیله‌ای برای انجام مبادله است.

پیش از پول، مردم کالای خود را مستقیم با کالای دیگری عوض می‌کردند. مشکل این بود که باید کسی را پیدا می‌کردند که هم کالای دلخواهشان را داشته باشد و هم کالای آن‌ها را بخواهد! بعد، کالاهای پرطرفدار هر منطقه، مانند چای یا پوست، نقش کالای واسطه‌ای گرفتند؛ مردم کالای خود را با آن‌ها عوض می‌کردند تا بعداً چیز دیگری بگیرند. بعضی از این کالاها حجیم یا فاسدشدنی بودند. استفاده از فلزات کم‌حجم و فاسدنشدنی و سپس ضرب سکه، این مشکلات را کمتر کرد. بعدها دولت‌ها برای آسان‌تر شدن معامله‌های بزرگ، اسکناس چاپ کردند.

وقتی برای برطرف‌کردن نیاز یا خواسته‌ات کالا یا خدمتی می‌خری، مصرف‌کننده هستی؛ مثلاً وقتی دفتر می‌خری یا از خدمات تعمیر دوچرخه استفاده می‌کنی. مصرف‌کننده فقط وظیفه ندارد پول بپردازد؛ او حق دارد کالای سالم و باکیفیت دریافت کند.

برای پشتیبانی از این حق، قانون و مقررات وجود دارد و تخلف از آن‌ها می‌تواند جریمه یا مجازات داشته باشد. برای نمونه، کسی نمی‌تواند بدون مجوزهای لازم کارگاه تولید مواد غذایی راه بیندازد. پس جملهٔ «این کارگاه مال خودم است و هرطور بخواهم تولید می‌کنم» درست نیست؛ تولیدکننده باید مقررات مربوط به حقوق خریداران را رعایت کند.

برچسب کالا را مثل شناسنامهٔ آن در نظر بگیر. تولیدکننده باید اطلاعات و ویژگی‌های کالا را در اختیار مشتری بگذارد تا او فقط بر اساس رنگ بسته‌بندی یا تعریف فروشنده تصمیم نگیرد.

روی برچسب می‌توان اطلاعاتی مانند شمارهٔ جواز تولید، نشانی محل تولید، قیمت، مواد به‌کاررفته و نکات ایمنی را پیدا کرد. در مواد غذایی و بهداشتی، تاریخ مصرف هم اهمیت دارد. مثلاً هنگام خرید شامپو، نام و ظاهر بطری همه‌چیز را نمی‌گوید؛ باید اطلاعات نوشته‌شده روی آن را هم بخوانی. بررسی برچسب، استفاده از حق دانستن دربارهٔ کالاست و کمک می‌کند خرید آگاهانه‌تری داشته باشی.

قانون فقط از خرید یک نفر محافظت نمی‌کند؛ خرید و فروش می‌تواند بر سلامت مردم و اقتصاد کشور هم اثر بگذارد. کالای قاچاق از راه غیرقانونی وارد کشور می‌شود. خرید و فروش آن به اقتصاد کشور آسیب می‌زند و می‌تواند باعث تعطیل‌شدن مراکز تولیدی شود. پس ارزان‌بودن یک کالا، دلیل کافی برای مناسب‌بودن خرید آن نیست.

در زمینهٔ سلامت نیز قانون وجود دارد: اگر بی‌احتیاطی، بی‌توجهی یا نداشتن مهارت در تهیه، ساخت یا فروش مواد خوردنی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی باعث بیماری یا آسیب شود، مجازات در پی دارد. یعنی مسئولان تولید و فروش نمی‌توانند آسیب به مصرف‌کننده را بی‌اهمیت بدانند.

استاندارد یعنی نمونهٔ قابل‌قبول؛ یعنی کالا باید ویژگی‌های لازم را داشته باشد. برای مثال، مقدار مواد افزودنی در خوراکی‌ها نباید به بدن آسیب برساند و مواد به‌کاررفته در شوینده‌ها باید به اندازهٔ لازم باشد.

استاندارد فقط برای خوراکی‌ها نیست. بخاری یا وسیلهٔ برقی نامناسب هم می‌تواند ایمنی استفاده‌کننده را به خطر بیندازد. در ایران، سازمان ملی استاندارد ایران کیفیت کالا را بررسی و تأیید می‌کند؛ اگر تأیید شود، نشان مخصوص استاندارد روی کالا چاپ می‌شود. پس هنگام انتخاب، فقط به ظاهر توجه نکن. نشان استاندارد با ویژگی‌های قابل‌قبول کالا ارتباط دارد، نه با زیباتربودن بسته‌بندی آن.

بعضی کالاها، مانند وسایلی که قرار است مدت زیادی کار کنند، برای زمان مشخصی از طرف تولیدکننده یا فروشنده ضمانت می‌شوند. اما همهٔ ضمانت‌ها یکسان نیستند؛ مدت و شرایط آن‌ها می‌تواند متفاوت باشد.

مثلاً اگر وسیله‌ای با ضمانت می‌خری، فقط شنیدن جملهٔ «ضمانت دارد» کافی نیست. باید برگهٔ ضمانت‌نامه را از فروشنده تحویل بگیری و مدت و شرایطش را بررسی کنی. یادت باشد استاندارد و ضمانت یکی نیستند: نشان استاندارد به تأیید کیفیت کالا مربوط است، اما ضمانت تعهدی برای زمان معین و با شرایط مشخص است. داشتن یکی، دلیل بی‌نیازی از بررسی دیگری نیست.

همهٔ ما برای زندگی به کالاها و خدمات نیاز داریم؛ مثلاً برای نوشتن دفتر می‌خریم یا برای رفت‌وآمد از اتوبوس استفاده می‌کنیم. پس مصرف کردن به‌خودی‌خود کار بدی نیست. مهم این است که درست و به‌اندازه مصرف کنیم.

پیش از خرید از خودت بپرس: «این وسیله چه نیازی از من را برطرف می‌کند؟ آیا چیزی دارم که همین کار را انجام دهد؟» اگر دفترت تمام شده، خرید دفتر تازه پاسخ به نیاز توست. اما اگر چند دفتر استفاده‌نشده داری و فقط به خاطر طرح جلد، یکی دیگر می‌خری، باید بیشتر فکر کنی. مصرف‌کننده در کنار حقوقش، مسئول انتخاب و شیوهٔ مصرف خودش هم هست.

گاهی هدف از خرید، رفع نیاز نیست؛ می‌خواهیم از دیگران عقب نمانیم، خودنمایی کنیم یا فقط از خرید کردن لذت ببریم. این رفتار مصرف‌گرایی است. تبلیغات و مُد می‌توانند چنین خواسته‌هایی را در ما تقویت کنند. تولیدکنندگان هم برای فروش بیشتر و به دست آوردن سود، کالاهایشان را تبلیغ می‌کنند؛ پس دیدن یک آگهی، دلیل کافی برای خرید نیست.

مثلاً عوض کردن هر سالهٔ وسایل سالم خانه فقط برای پیروی از مُد، مصرف‌گرایی است. این رفتار به زیاده‌روی و هدر رفتن امکانات می‌انجامد و می‌تواند چشم‌وهمچشمی و خودنمایی را تقویت کند. در نگاه اسلام، کالاها باید به رفع نیازهای زندگی کمک کنند و اسراف و ریخت‌وپاش ناپسند و گناه است.

داستان یک کالا از قفسهٔ فروشگاه شروع نمی‌شود و با دور انداختن آن هم تمام نمی‌شود. برای ساخت کالا، مواد اولیه از طبیعت گرفته می‌شود. پس از مصرف، خود کالا یا بسته‌بندی‌اش ممکن است به زباله تبدیل شود. تولید انبوه و خریدهای غیرضروری، مقدار این زباله‌ها را بیشتر می‌کنند. سوزاندن و دفن زباله نیز برای محیط زیست بی‌ضرر نیست.

پلاستیک مدت بسیار طولانی در طبیعت باقی می‌ماند. کیسه‌های پلاستیکی می‌توانند به جانوران دریایی آسیب بزنند و مواد شیمیایی آن‌ها خاک را آلوده کنند. بعضی زباله‌ها، مانند باتری، هم مواد شیمیایی خطرناک دارند. بنابراین همهٔ زباله‌ها را نباید چیزهایی بی‌اثر بدانیم که فقط جای ما را تنگ می‌کنند.

برای کمک به محیط زیست، از تصمیم‌های کوچک روزانه شروع کن. هنگام خرید، کیسهٔ پارچه‌ای یا زنبیل همراه ببر تا کیسهٔ پلاستیکی کمتری بگیری. در یک برنامهٔ مدرسه می‌توانی لیوان، بشقاب و قاشق همراه داشته باشی تا نیاز به ظروف پلاستیکی یک‌بارمصرف کمتر شود. این کارها جلوی تولید بخشی از زباله را می‌گیرند.

برای زباله‌هایی که تولید شده‌اند هم کاری از دست ما برمی‌آید: مواد قابل بازیافت را با سایر زباله‌ها مخلوط نکنیم. کاغذ، مقوا، بطری و قوطی را می‌توان برای بازیافت جدا کرد. بازیافت یعنی از مواد دورریختنی دوباره مواد تازه بسازیم. البته بازیافت، مجوز خرید بی‌حساب نیست؛ کم کردن مصرف غیرضروری همچنان لازم است.

به بسته‌بندی خوراکی‌هایی فکر کن که امروز مصرف کرده‌ای: پاکت، بطری، قوطی یا جعبه. برای ساختن هرکدام، موادی از طبیعت گرفته شده و پس از مصرف، بخشی از آنها به زباله تبدیل می‌شود. پس مصرف ما هم با برداشت از طبیعت ارتباط دارد و هم با بازگرداندن زباله به آن.

مصرف‌گرایی یعنی مصرف بیشتر و بیشتر، فراتر از آنچه واقعاً لازم داریم. تولید انبوه کالاها و مصرف زیاد، مقدار زباله را افزایش داده است. سوزاندن یا دفن زباله نیز برای محیط زیست زیان دارد؛ پس جابه‌جا کردن زباله، مشکل را کاملاً حل نمی‌کند. پیش از خرید یک وسیله یا خوراکی می‌توانیم بپرسیم: «واقعاً لازم دارم؟ آیا انتخابی با بسته‌بندی کمتر وجود دارد؟»

همهٔ زباله‌ها پیامد یکسانی ندارند. پلاستیک بسیار دیر تجزیه می‌شود و ممکن است بیش از صد سال در طبیعت بماند. کیسه‌های نایلونی اگر وارد آب‌ها شوند، می‌توانند باعث خفگی جانورانی مانند لاک‌پشت‌ها و دلفین‌ها شوند. ترکیبات شیمیایی آنها نیز می‌تواند خاک را آلوده کند و از راه گیاهان وارد زنجیرهٔ غذایی انسان شود.

بعضی زباله‌ها، مثل باتری‌ها، مواد شیمیایی خطرناک دارند و آلودگی آنها سلامت انسان را تهدید می‌کند. بنابراین نباید فقط به کوچک بودن یک زباله نگاه کنیم. یک راه ساده برای کم کردن آسیب پلاستیک، همراه داشتن کیسهٔ پارچه‌ای هنگام خرید است. در یک مهمانی مدرسه هم می‌توان به‌جای ظروف یک‌بارمصرف، از هرکس خواست ظرف شخصی همراه بیاورد.

گاهی با وجود مصرف درست، باز هم زباله‌ای باقی می‌ماند. اینجا بازیافت به کمک ما می‌آید: از مواد دورریختنی، دوباره مواد جدید تولید می‌شود. سهم ما می‌تواند از خانه یا مدرسه شروع شود؛ زباله‌های قابل بازیافت را با بقیهٔ زباله‌ها مخلوط نکنیم.

کاغذ و مقوا، بطری پلاستیکی، قوطی فلزی و شیشه از نمونه‌هایی هستند که کتاب برای جداسازی معرفی می‌کند. پوست میوه هم می‌تواند در مسیر مناسب، مثلاً تولید کود، دوباره به کار بیاید. البته روش جمع‌آوری این مواد در محل‌های مختلف یکسان نیست؛ بهتر است از مسئول جمع‌آوری بپرسیم هر گروه را کجا تحویل بدهیم. یادت باشد بازیافت، جای کم‌مصرف‌کردن را نمی‌گیرد؛ بهتر است اول زبالهٔ کمتری بسازیم و بعد باقی‌ماندهٔ قابل بازیافت را جدا کنیم.

برای توضیح انتخاب‌های مصرفی، چند واژه به کارت می‌آید. کالا محصولی است که نیاز یا خواسته‌ای را برطرف می‌کند و برای فروش تولید شده است. نیاز به چیزهای ضروری زندگی، مثل غذا و مسکن، گفته می‌شود؛ خواسته چیزی است که دوست داریم داشته باشیم، اما بدون آن هم می‌توانیم زندگی کنیم.

مواد خام یا اولیه از منابع طبیعی می‌آیند و در تولید به کار می‌روند؛ مثل چوب برای میز. کشاورزی فقط کاشتن نیست و فعالیت‌هایی مانند دام‌پروری و صید ماهی را هم دربرمی‌گیرد. صنعت مواد اولیه را به کالا تبدیل می‌کند؛ در خدمات، مانند معلمی، به‌جای تولید کالا خدمتی ارائه می‌شود.

اسراف یعنی بیش‌ازاندازه مصرف کردن یا چیزی را نیمه‌استفاده دور انداختن؛ مثلاً غذای زیادی بکشیم و باقی را دور بریزیم. تبذیر هم به تلف کردن مال و خرج بیهوده گفته می‌شود؛ این دو واژه معنای نزدیکی دارند.

حالا دانسته‌ها را به یک کار واقعی تبدیل کن. از امروز برای یک ماه، هر بار صرفه‌جویی یا خودداری از خرید غیرضروری را یادداشت کن. لازم نیست کار بزرگی باشد: «امروز از دفتر نیمه‌تمامم استفاده کردم و دفتر تازه نخریدم.» کنار هر مورد بنویس چه چیزی کمتر مصرف شد؛ کاغذ، آب، انرژی یا بسته‌بندی.

برای شناخت مسیر یک کالا هم می‌توانی با یکی از اعضای خانواده که در تولید یا فروش فعالیت دارد گفت‌وگو کنی. پیشاپیش بپرس: مواد اولیه از کجا می‌آید؟ کالا چگونه به خریدار می‌رسد؟ چه راهی برای کاهش دورریز وجود دارد؟

حفاظت از طبیعت فقط وظیفهٔ خریدار نیست؛ قانون هم نقش دارد. برای تحقیق دربارهٔ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست، با کمک یک بزرگ‌تر از منبع معتبر استفاده کن و نام منبع و یک نمونه حمایت قانونی را یادداشت کن.