این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحههای همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیحها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حلشدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.
درس ۱ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۹: چیستی انسان (۱)
در این درس یاد میگیری میان شناخت ویژگیهای شخصی و پرسش از حقیقت انسان فرق بگذاری، ارتباط خودشناسی با اولویتهای زندگی را توضیح بدهی و دیدگاه افلاطون و ارسطو دربارهٔ نفس و توانایی عقلانی انسان را مقایسه کنی.
پیش از شروع
اگر شیشهای از توپهای تنیس پر باشد، چطور میشود باز هم چیزی در آن جا داد؟ این شیشه چه ربطی به شناخت خودمان دارد؟
میتوان میان توپها سنگریزه ریخت و بعد، فاصلههای کوچکتر را با ماسه و چای پر کرد. شیشه در این داستان مانند زندگی ماست: اگر آن را اول با کارهای کماهمیت پر کنیم، شاید برای مهمترین چیزها جا نماند. برای تشخیص این مهمترینها، باید دربارهٔ خودِ انسان و نیازهای اساسی او فکر کنیم.
خودشناسی؛ کدام «خود»؟
خودشناسی؛ کدام «خود»؟
اگر بپرسی «چرا من پیش از امتحان زود نگران میشوم؟»، داری یکی از ویژگیهای شخصی خودت را میشناسی. اما اگر بپرسی «انسان چه ویژگیهایی دارد که او را از موجودات دیگر متمایز میکند؟»، پرسشت دربارهٔ انسان بهطور کلی است، نه فقط شخصیت تو.
واژهٔ خودشناسی در این دو موقعیت معنای یکسانی ندارد:
شناخت شخصی: شناخت خلقوخو، علاقهها و ویژگیهای خودمان؛ مثلاً اینکه کمحرف هستیم یا معاشرتی.
انسانشناسی فلسفی: اندیشیدن دربارهٔ حقیقت انسان، جایگاه او در جهان، آیندهاش و ویژگیهای بنیادی او.
پس وقتی «خود» به معنای حقیقت انسانی باشد، خودشناسی همان انسانشناسی فلسفی است. برای تشخیص این دو کاربرد، از خودت بپرس: «موضوع پرسش، ویژگیهای شخصی من است یا حقیقت انسان؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹
اول مهمترینها
اول مهمترینها
فرض کن شیشهٔ داستان، فرصت زندگی تو باشد. توپهای تنیس نماد مهمترین چیزهای زندگیاند، سنگریزهها چیزهای بااهمیتِ دیگر و ماسهها کارهای کوچک و کماهمیتتر. نکته فقط جا دادن چیزها نیست؛ ترتیب جا دادنشان هم مهم است. اگر از ماسهها شروع کنیم، ممکن است مهمترینها بیرون بمانند.
مثلاً اگر تمام عصر را صرف دیدن پیامها و ویدئوهای کوتاه کنی، شاید برای گفتوگو با خانواده یا یادگیری چیزی ارزشمند فرصت کافی نماند. این مثال نمیگوید تفریح بیارزش است؛ میگوید نباید جای مهمترینها را بگیرد.
اما از کجا بفهمیم چه چیزی واقعاً مهمتر است؟ برای پاسخ، باید دربارهٔ خودِ انسان فکر کنیم: چه نیازهایی دارد و چه چیزهایی به رشد او کمک میکند؟ پس شناخت انسان به تشخیص اولویتهای زندگی جهت میدهد؛ وگرنه ممکن است چیزی کماهمیت را با یکی از پایههای زندگی اشتباه بگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱
وقتی میگویم «من»
وقتی میگویم «من»
وقتی میگویی «من از نتیجهٔ امتحان خوشحالم»، این «من» به چه چیزی اشاره میکند؟ به بدنت، به ذهنت یا به احساس شادیات؟ همین پرسش ساده، راه ورود به مسئلهٔ حقیقت انسان است.
برای روشنتر شدن سؤال، به عبارت «بدنِ من» فکر کن. در این عبارت، بدن را به «من» نسبت میدهی؛ اما آیا این شیوهٔ حرف زدن ثابت میکند که «من» چیزی جدا از بدن است؟ نه؛ فعلاً فقط پرسشی برای بررسی پیش روی ما میگذارد.
دربارهٔ فکرها، احساسات و خاطرات هم میتوان همین سؤال را پرسید: آیا من همان اینها هستم، یا اینها به حقیقتی تعلق دارند که آن را «من» مینامم؟ هدف اینجا انتخاب فوری یک پاسخ نیست. میخواهیم خودِ مسئله را درست بفهمیم تا بتوانیم پاسخهای متفاوت فیلسوفان را بررسی و مقایسه کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱
افلاطون؛ مراقبت از نفس
افلاطون؛ مراقبت از نفس
اگر کسی برای زیبایی ظاهرش وقت بگذارد، اما به درستکاری خود بیتوجه باشد، آیا از مهمترین داراییاش مراقبت کرده است؟ از نظر افلاطون، نه.
افلاطون انسان را فقط بدن نمیداند. به باور او، انسان نفس هم دارد؛ حقیقتی نامرئی و برتر از بدن که محدودیتهای بدن را ندارد. او عقل و خرد را مربوط به نفس میداند و بخش عقلانی نفس را عامل تمایز انسان از حیوانات معرفی میکند.
پس مراقبت از نفس یعنی چه؟ منظور، زیباتر کردن ظاهر نیست؛ بلکه آراستن نفس به فضیلتها، یعنی ویژگیهای اخلاقی پسندیده است. مثلاً وقتی میتوانی با تقلب نمرهٔ بهتری بگیری، اما صداقت را انتخاب میکنی، این انتخاب نمونهای از توجه به فضیلت است.
در نگاه افلاطون، نفس باارزشترین دارایی انسان است؛ بنابراین، پرورش آن باید وظیفهٔ اصلی ما باشد. این سخن به معنای کنار گذاشتن مراقبت از بدن نیست؛ بحث بر سر اهمیت برترِ مراقبت از نفس است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
ارسطو؛ از توانایی تا شکوفایی
ارسطو؛ از توانایی تا شکوفایی
ارسطو، مانند افلاطون، انسان را فقط بدن نمیداند. از نظر او، نفس مبدأ حیات است؛ یعنی زندهبودن بدن به نفس وابسته است و بدن بدون نفس، مرده است.
اما تواناییهای نفس چگونه آشکار میشوند؟ در دیدگاه ارسطو، نفس انسان هنگام تولد «بالقوه» است؛ یعنی قابلیتهایی دارد که هنوز شکوفا نشدهاند. علم، احساس، محبت و نفرت بهتدریج در آن پدید میآیند. این شکوفاشدن را رسیدن به فعلیت مینامیم. مثلاً توانایی آموختن با دانستن یک مطلب یکسان نیست؛ تو با یادگیری، یک توانایی را شکوفا میکنی.
ارسطو انسان را «ناطق» میداند؛ اما منظورش فقط توانایی حرفزدن نیست. ویژگی اصلی، تفکر و تعقل است. وقتی برای انتخاب مسیر مدرسه، مسیرها را مقایسه میکنی و دلیل میآوری، این توانایی را به کار میبری؛ حتی اگر چیزی بر زبان نیاوری. سپس میتوانی نتیجهٔ استدلالت را با سخنگفتن به دیگری منتقل کنی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «برای پرورش تمام حقیقت انسان، کافی است فقط بدنمان را سالم و نیرومند کنیم.» با استفاده از دیدگاه افلاطون و ارسطو، این ادعا را بررسی کن.
ابتدا ادعا را روشن میکنیم: او مراقبت از بدن را برای پرورش همهٔ ابعاد انسان کافی میداند.
از نگاه افلاطون، انسان علاوه بر بدن، نفس دارد؛ بنابراین رسیدگی به بدن، بهتنهایی رسیدگی به تمام حقیقت انسان نیست.
افلاطون بر آراستن نفس به فضیلت تأکید دارد؛ پس مثلاً تمرین راستگویی نیز بخشی از مراقبت از خود است.
ارسطو نیز نفس را میپذیرد و بر بهفعلیترسیدن تدریجی قابلیتهای آن تأکید میکند؛ پس تمرین فکرکردن و دلیلآوردن را نمیتوان با تقویت بدن جایگزین کرد.
نتیجه میگیریم که ادعا کافی نیست؛ این نتیجه به معنای بیاهمیتبودن سلامت بدن نیست، بلکه نشان میدهد پرورش انسان به آن محدود نمیشود.
جواب: بهبود بدن بهتنهایی برای مراقبت از تمام حقیقت انسان کافی نیست؛ از نگاه افلاطون باید نفس را نیز با فضیلت پرورش داد و از نگاه ارسطو باید قابلیتهای آن، از جمله تفکر و تعقل، شکوفا شود.
نکات مهم
خودشناسی وقتی به معنای شناخت حقیقت انسانی باشد، همان انسانشناسی فلسفی است و تأمل دربارهٔ آن به تشخیص اولویتهای زندگی کمک میکند.
پرسش از «من» آغاز بررسی حقیقت انسان است و افلاطون در پاسخ، بر نفسِ نامرئی و برتر از بدن و ضرورت آراستن آن به فضیلت تأکید میکند.
ارسطو نفس را مبدأ حیات میداند، بر شکوفایی تدریجی قابلیتهای آن تأکید میکند و ناطقبودن را در اصل توانایی تفکر و تعقل میشمارد.
درس ۲ · صفحهٔ ۷۲ تا ۷۳ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
الف) دورهٔ یونان باستان
در این درس یاد میگیری … دیدگاه افلاطون و ارسطو دربارهٔ نفس انسان را توضیح بدهی و معنای مراقبت از نفس، رسیدن از قوه به فعل و ناطق بودن انسان را تشخیص بدهی.
پیش از شروع
وقتی بیصدا در ذهنت دلیل میآوری و تصمیم میگیری، آیا از نظر فیلسوفان یونان فقط بدنت مشغول کار است؟
افلاطون و ارسطو انسان را فقط بدن نمیدانستند و برای او «نفس» نیز قائل بودند. آنها توانایی اندیشیدن را به نفس نسبت میدادند؛ به همین دلیل، شناخت انسان برایشان به شناخت بدن محدود نمیشد.
انسان، فراتر از بدن
انسان، فراتر از بدن
وقتی بیصدا در ذهنت دلیل میآوری، از نظر افلاطون چه چیزی در حال اندیشیدن است؟ پاسخ او نفس است؛ حقیقتی نادیدنی که توانایی عقلورزی دارد.
افلاطون انسان را فقط بدن نمیداند. از نگاه او، انسان علاوه بر بدن، حقیقتی برتر به نام نفس دارد که گرفتار محدودیتهای بدن نیست. پس در این دیدگاه، آنچه با چشم از یک انسان میبینیم، تمام وجود او نیست. نادیدنی بودن نفس هم به معنای نبودن آن نیست.
برای نزدیک شدن به این دیدگاه، فرض کن ساکت نشستهای و فکر میکنی آیا دلیل دوستت قانعکننده است یا نه. کسی صدای تو را نمیشنود، اما تو مشغول سنجیدن و اندیشیدنی. افلاطون این تعقل را به نفس نسبت میدهد، نه صرفاً به بدن. بنابراین، برای شناخت انسان از نگاه او، شناخت بدن بهتنهایی کافی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
مراقبت از ارزشمندترین دارایی
مراقبت از ارزشمندترین دارایی
برای مراقبت از گوشیات شاید قاب بخری؛ اما از نظر افلاطون، ارزشمندترین دارایی تو چیزی نیست که در دستت میگیری: نفس توست. پس مراقبت از خود، فقط رسیدگی به بدن و ظاهر نیست؛ باید به بهتر شدن نفس هم توجه کنی.
اما نفس چگونه «زیبا» میشود؟ منظور افلاطون زیبایی ظاهری نیست، بلکه آراسته شدن به فضیلتهاست؛ یعنی ویژگیهای اخلاقی پسندیده، مانند راستگویی و عدالت. برای نمونه، وقتی میتوانی اشتباهت را پنهان کنی، اما حقیقت را میگویی و مسئولیت آن را میپذیری، داری راستگویی را تمرین میکنی. این نمونهای از مراقبت از نفس است.
پس در نگاه افلاطون، توجه به نفس یک کار فرعی نیست؛ وظیفهٔ اصلی انسان است. پرسش مهم فقط این نیست که «ظاهرم چگونه است؟»، بلکه این هم هست که «دارم چگونه انسانی میشوم؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
نفس و شکوفایی تدریجی
نفس و شکوفایی تدریجی
چه فرقی میان «توانایی یاد گرفتن» و «چیزی را یاد گرفته بودن» وجود دارد؟ این تفاوت کمک میکند منظور ارسطو از قوه و فعل را بفهمیم.
ارسطو، مانند افلاطون، وجود نفس را میپذیرد. از نظر او، نفس منشأ حیات است؛ یعنی زنده بودن بدن به نفس وابسته است و بدنِ بدون نفس، مرده است.
او معتقد است نفس انسان هنگام تولد بالقوه است؛ یعنی هنوز علم، احساس، محبت و نفرت را بالفعل ندارد، اما امکان کسب آنها را دارد. نفس بهتدریج این امور را کسب میکند و کاملتر میشود؛ این همان رسیدن به فعلیت است.
برای نزدیک شدن به این معنا، یادگیری خواندن را در نظر بگیر: کودک از آغاز خواندن نمیداند، اما امکان یادگیری آن را دارد. وقتی یاد میگیرد و متنی را میخواند، آن توانایی شکوفا شده است. پس «بالقوه بودن» را با «نداشتن امکان رشد» اشتباه نگیر!
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
ناطق یعنی اندیشنده
ناطق یعنی اندیشنده
اگر کسی بیصدا مسئلهای را در ذهنش حل کند، آیا در آن لحظه «ناطق» نیست؟ در نگاه ارسطو، ناطق بودن فقط به معنی حرف زدن نیست؛ معنای اصلی آن توانایی تفکر و تعقل است. پس سکوت کردن، این ویژگی را از انسان نمیگیرد.
مثلاً پیش از بیرون رفتن، با خودت فکر میکنی: «هوا بارانی است؛ در باران بدون چتر خیس میشوم؛ پس بهتر است چتر بردارم.» تو از دانستههایت کمک گرفتهای و به نتیجه رسیدهای؛ یعنی استدلال کردهای، حتی اگر هیچ کلمهای به زبان نیاورده باشی.
ارسطو این فرایند را مانند نوعی سخن گفتن با خود میبیند. بعد میتوانی با گفتنِ «چتر میبرم چون باران میآید»، محتوای استدلالت را به دیگری منتقل کنی. بنابراین، باید میان اندیشیدن و سامان دادن استدلال و بیان آن با سخن تفاوت بگذاریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
مثال حلشده
دانشآموزی با تمرین یاد میگیرد برای پاسخهایش دلیل بیاورد. او پیش از بیان پاسخ، دلیلها را بیصدا در ذهنش مرتب میکند. این موقعیت چگونه دو مفهوم «از قوه به فعل رسیدن» و «ناطق بودن» را در دیدگاه ارسطو نشان میدهد؟
ابتدا یادگیری را بررسی میکنیم: تواناییای که هنوز شکوفا نشده، با تواناییِ کسبشده و بهکارگرفتهشده یکسان نیست.
دانشآموز با تمرین، استدلال کردن را میآموزد؛ این کسب تدریجی توانایی، نمونهای از گذر از قوه به فعل است.
سپس به مرتب کردن دلیلها در ذهن توجه میکنیم: او حتی پیش از سخن گفتن، مشغول تفکر و تعقل است.
پس ناطق بودن در این موقعیت، در اندیشیدن و تنظیم استدلال آشکار میشود و بیان شفاهی، محتوای آن را به دیگران منتقل میکند.
جواب: در دیدگاه ارسطو، یادگیری تدریجی استدلال نمونهای از رسیدن از قوه به فعل است و دلیل آوردنِ بیصدا نشان میدهد ناطق بودن به تعقل مربوط است، نه فقط سخن گفتن.
نکات مهم
افلاطون انسان را دارای بدن و نفسی نادیدنی میداند و مراقبت از این دارایی ارزشمند را در آراستن آن به فضیلتها میبیند.
ارسطو نفس را منشأ حیات میداند و رشد آن را گذر تدریجی از حالت بالقوه به فعلیت توصیف میکند.
ناطق بودن انسان نزد ارسطو در معنای اصلی، توانایی تفکر و تعقل است، نه صرفاً سخن گفتن.
درس ۳ · صفحهٔ ۷۳ تا ۷۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
ب) دورهٔ جدید اروپا
در این درس یاد میگیری دو نگاه اصلی به حقیقت انسان در دورهٔ جدید اروپا را مقایسه کنی، استدلال دکارت و کانت را بشناسی و نظریهٔ داروین را از برداشت فلسفی داروینیستها جدا کنی.
پیش از شروع
اگر بتوانیم همهٔ کارهای مغز و بدن انسان را توضیح بدهیم، آیا دیگر چیزی دربارهٔ «منِ انسان» باقی نمیماند؟
فیلسوفان دورهٔ جدید اروپا به این پرسش پاسخ یکسانی ندادهاند. گروهی حقیقت انسان را روحی میدانند که به بدن محدود نیست؛ گروهی دیگر انسان و فعالیتهای ذهنی او را فقط با ماده و بدن توضیح میدهند.
دکارت: «من» فراتر از بدن
دکارت: «من» فراتر از بدن
وقتی میگویی «من فکر میکنم»، این «من» چیست؟ آیا همان بدن و مغز توست، یا حقیقتی متمایز از بدن؟ در دورهٔ جدید اروپا، یک اختلاف اصلی همین بود: انسان فقط موجودی مادی است یا علاوه بر بدن، نفس یا روح هم دارد؟
دکارت حقیقت «من» را نفسِ اندیشنده میداند، نه بدن. از نظر او بدن مانند ماشینی پیچیده کار میکند و تابع قوانین فیزیکی است؛ اما اندیشیدن، استدلالکردن، پذیرفتن و ردکردن، کار نفس است. او نفس را برخلاف بدن، تابع قوانین فیزیکی نمیداند.
مثلاً وقتی پاسخ دوستی را میشنوی، گوش تو در دریافت صدا نقش دارد؛ اما دکارت سنجیدن دلیل دوستت و پذیرفتن یا ردکردن آن را به نفس نسبت میدهد. این مثال کمک میکند تفاوت کار بدن و نفس را در نگاه دکارت ببینی.
پس متمایزبودن روح و بدن به معنای بیارتباطبودن آنها نیست: دکارت میگوید روح همراه بدن است و از آن استفاده میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳
کانت: از اخلاق تا اختیار
کانت: از اخلاق تا اختیار
فرض کن دو نفر حقیقت را میگویند: یکی میتوانسته دروغ بگوید، اما آگاهانه راستگویی را انتخاب کرده؛ دیگری هیچ امکان انتخابی نداشته است. آیا کار هر دو به یک اندازه شایستهٔ تحسین اخلاقی است؟
کانت برای توضیح حقیقت انسان، از وجدان اخلاقی آغاز میکند. در استدلال او، اینکه انسان خود را موظف به انجام کار درست میداند و در برابر کارش مسئول است، بدون آزادی انتخاب معنا ندارد. اگر هیچ اختیاری نداشتیم، سرزنش یا تحسین اخلاقی ما چه معنایی پیدا میکرد؟
گام بعدی کانت این است: بدن، موجودی مادی و تابع قوانین فیزیکی است؛ پس او اختیار و ارادهٔ آزاد را ویژگی نفس میداند، نه بدن مادی. بنابراین، در نگاه کانت، انسان فقط بدن نیست.
مسیر استدلالش را به خاطر بسپار: اخلاقیبودن انسان ← ضرورت اختیار ← پذیرش نفسِ مختار. نقطهٔ شروع او اخلاق است، نه صرفاً اندیشیدن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳
ماتریالیستها: انسان تکساحتی
ماتریالیستها: انسان تکساحتی
آیا برای توضیح فکرها و خواستههای انسان، باید روحی مستقل از بدن را بپذیریم؟ ماتریالیستها یا مادهگرایان پاسخ منفی میدهند. از نگاه آنان، انسان فقط بُعد مادی دارد و ذهن و روان او نیز چیزی جدا از مغز و دستگاه عصبی نیست. «تکساحتی» یعنی همین: داشتن فقط یک بُعد، یعنی بُعد مادی.
هابز ذهن انسان را دستگاهی مادی و پیچیده میدانست که مانند یک ماشین مکانیکی کار میکند. پس تفاوت او با دکارت فقط در پیچیدهدانستن بدن نیست؛ هابز برای توضیح ذهن هم روحی مستقل نمیپذیرد.
مارکس نیز نیازهای مادی را پایهٔ نیازهای دیگر انسان میدانست. مثلاً از این نگاه، انسانها برای تأمین خوراک و سرپناه به همکاری نیاز پیدا میکنند و نیاز به اجتماع و قانون در پی همین نیازهای مادی شکل میگیرد.
پس نکته فقط این نیست که بدن مهم است؛ ادعای اصلی این است که برای توضیح انسان، چیزی فراتر از وجود مادی او لازم نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴
داروین و داروینیستها
داروین و داروینیستها
آیا توضیح اینکه بدن انسان چگونه پدید آمده، بهتنهایی روشن میکند که انسان روح دارد یا نه؟ اینجا باید نظریهٔ زیستی را از نتیجهگیری فلسفی جدا کنیم.
نظریهٔ تحول تدریجی داروین دربارهٔ پیدایش و تغییر موجودات زنده است: موجودات پیچیدهتر بهتدریج از موجودات سادهتر پدید آمدهاند. اما داروینیستهایی که کتاب معرفی میکند، از این نظریه نتیجهای فلسفی گرفتند: انسان فقط موجودی مادی است و تفاوتش با دیگر حیوانات، تنها در پیچیدگی بیشتر است.
این نتیجه، بهتنهایی از آن نظریه به دست نمیآید. برای نمونه، دانستن مراحل رشد بدن یک کودک، هنوز پاسخ پرسشِ «آیا او روح غیرمادی دارد؟» نیست. به همین ترتیب، معتقدان به روح میتوانند بگویند در روند تکامل، با رسیدن به مرحلهٔ انسانی، روح خاص انسانی به او تعلق گرفته است.
پس پذیرش تحول تدریجی، لزوماً به معنای انکار روح نیست؛ برای پذیرش یا رد روح، به استدلال فلسفی جداگانه نیاز داریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴
دو نگاه به ریشهٔ اخلاق
دو نگاه به ریشهٔ اخلاق
چرا باید راست بگوییم یا حق دیگران را رعایت کنیم؟ اینبار پرسش ما دربارهٔ ریشهٔ اخلاق است، نه فقط خوب یا بد بودن یک رفتار.
در روایت کتاب از نگاه ماتریالیستها و داروینیستها، انسانها برای زندگی در کنار یکدیگر به قواعد اخلاقی نیاز پیدا کردهاند. از این دیدگاه، توجه به فضیلتها از گرایشی در روح و فطرت انسان سرچشمه نمیگیرد؛ بلکه نیاز به زندگی اجتماعی، انسانها را به ساختن و رعایت اصول اخلاقی میرساند.
مثلاً تصور کن اعضای یک گروه درسی به هم دروغ بگویند و به قولهایشان عمل نکنند. اعتماد از بین میرود و همکاری دشوار میشود. در این تبیین، راستگویی و وفای به عهد به ادامهٔ زندگی مشترک کمک میکنند.
تفاوت اصلی در توضیح سرچشمهٔ اخلاق است: یک نگاه آن را به روح و فطرت پیوند میدهد و نگاه دیگر به نیازهای زندگی اجتماعی. پس نباید نتیجه بگیریم که مادهگرایان لزوماً اخلاق را بیفایده میدانند یا رعایت نمیکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵
مثال حلشده
سارا پولی پیدا میکند و با اینکه کسی او را نمیبیند، آن را به صاحبش برمیگرداند. یک نفر میگوید: «داوری اخلاقی دربارهٔ کار او مستلزم اختیار است.» دیگری میگوید: «قاعدهٔ بازگرداندن مال دیگران برای امکان زندگی اجتماعی شکل گرفته است.» این دو توضیح به کدام دیدگاههای درس نزدیکاند و چه تفاوتی دارند؟
ابتدا مبنای هر توضیح را پیدا میکنیم: توضیح اول بر اختیار تکیه دارد و توضیح دوم بر نیاز به زندگی اجتماعی.
توضیح اول به استدلال کانت نزدیک است؛ از نظر او، اخلاقیبودن انسان بدون ارادهٔ آزاد معنا ندارد و اختیار ویژگی نفس است.
توضیح دوم به روایت کتاب از دیدگاه ماتریالیستها و داروینیستها نزدیک است؛ آنان شکلگیری اصول اخلاقی را با نیاز انسانها به همزیستی توضیح میدهند.
پس اختلاف بر سر خوببودن همین رفتار نیست؛ اختلاف اصلی در توضیح مبنای اخلاق و نسبت آن با حقیقت انسان است.
جواب: تفاوت این دو توضیح در مبنای آنهاست: توضیح کانتی بر اختیارِ نفس بهعنوان شرط اخلاق تکیه دارد، اما توضیح مادیِ مطرحشده در کتاب، اخلاق را حاصل نیاز انسانها به زندگی اجتماعی میداند.
نکات مهم
دکارت حقیقت «من» را نفسِ اندیشنده و متمایز از بدن میداند و کانت از اخلاقیبودن انسان به اختیار و نفسِ مختار میرسد.
ماتریالیستها انسان را موجودی فقط مادی میدانند و در روایت کتاب، اخلاق را با نیاز به زندگی اجتماعی توضیح میدهند.
نظریهٔ زیستی داروین دربارهٔ تحول تدریجی موجودات، بهتنهایی نتیجهٔ فلسفی داروینیستها دربارهٔ انکار روح را در پی ندارد.
درس ۴ · صفحهٔ ۷۶ تا ۷۸ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۱۰ چیستی انسان (۲)
در این درس یاد میگیری دیدگاه فیلسوفان مسلمان دربارۀ حقیقت فراتر از بدنِ انسان را توضیح دهی و نقش میراث فلسفی، آموزههای دینی و شهود عرفانی را در این دیدگاه تشخیص دهی.
پیش از شروع
چرا ابنسینا برای سخن گفتن از حقیقت انسان، از کبوتری میگوید که به جایی فرود آمده و آرزوی پرواز دوباره دارد؟
در این تصویر شاعرانه، کبوتر نماد روح انسان است و شوق پروازش به حقیقتی فراتر از بدن اشاره دارد. این تصویر ما را به پرسش اصلی درس میرساند: آیا انسان فقط همین بدن مادّی است؟
دو سرچشمۀ فکری
دو سرچشمۀ فکری
اگر بخواهی دربارۀ «حقیقت انسان» فکر کنی، از کجا کمک میگیری؟ فیلسوفان مسلمان نیز برای پاسخدادن به این پرسش، از دانستههای پیشین آغاز کردند. بیشتر آنان در سرزمین ما زندگی میکردند و از دو سرچشمۀ فکری بهره میگرفتند:
میراث فلسفۀ یونان: اندیشههایی که از افلاطون، ارسطو و پیروانشان به آنان رسیده بود.
آموزههای دینی خود: تعالیمی که برای اندیشیدن دربارۀ انسان الهامبخش آنان بود.
مثلاً وقتی برای نوشتن یک تحقیق، هم دیدگاه پژوهشگران پیشین را بررسی میکنی و هم از دانستههای دیگری که داری کمک میگیری، تنها به یک منبع تکیه نکردهای. این فیلسوفان نیز با بهرهگیری از هر دو سرچشمه، برای توضیح حقیقت انسان تلاش کردند و آثار ارزشمندی پدید آوردند.
پس نباید کار آنان را فقط ادامۀ فلسفۀ یونان یا فقط بیان آموزههای دینی بدانیم؛ هر دو در شکلگیری اندیشۀ آنان نقش داشتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
انسان، فراتر از مادّه
انسان، فراتر از مادّه
فرض کن کسی برای کمک به فردی ناشناس، از آسایش خودش میگذرد؛ حتی وقتی نه پاداشی در کار است و نه کسی او را میبیند. آیا برای شناخت چنین انسانی، توصیف بدن و نیازهای جسمی او کافی است؟
فیلسوفان مسلمان بر ویژگیهایی مثل آزادگی، کرامت انسانی و نوعدوستی تأکید میکنند. از نظر آنان، نمیتوان انسان را فقط موجودی مادّی و زمینی دانست و همزمان این ویژگیهای متعالی را برای او پذیرفت. به بیان ساده، اگر میخواهیم این فضیلتها را در شناخت انسان جدی بگیریم، باید حقیقت او را فراتر از بدن بدانیم.
دقت کن: فراتر از مادّه بودن، به معنای نداشتن بدن یا بیاهمیت بودن آن نیست. بحث این است که بدن، تمام حقیقت انسان نیست. همچنین منظور این فیلسوفان این نیست که همۀ انسانها همیشه نوعدوستانه رفتار میکنند؛ سخن بر سر تصویری از انسان است که بتواند جایگاه چنین ارزشهایی را توضیح دهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
روح در نگاه دینی
روح در نگاه دینی
اگر بخواهی دیدگاه این فیلسوفان را بفهمی، باید به آموزههای دینیِ پذیرفتهشدۀ آنان هم توجه کنی. طبق متن درس، آنان دین خود را با تفکر و تأمل پذیرفته بودند. در کتاب آسمانیِ این دین، روح حقیقتی الهی و غیرزمینی معرفی میشود؛ پس در این نگاه، حقیقت انسان به بدن مادّی او محدود نیست.
این آموزهها برای انسان جایگاهی ویژه نیز بیان میکنند: انسان موجودی جاویدان، جانشین خدا در زمین و مسجود فرشتگان است. این توصیفها به فهم نگاه این فیلسوفان به حقیقت برتر انسان کمک میکنند.
برای نزدیکشدن به موضوع، تصور کن کسی در معرفی تو فقط قد، وزن و رنگ چشمت را بگوید. او ویژگیهای بدنت را توصیف کرده است؛ اما از دیدگاه دینیِ مورد پذیرش این فیلسوفان، هنوز همۀ حقیقت تو را معرفی نکرده، چون از روح سخنی نگفته است. البته این مثال فقط تفاوت دو نگاه را روشن میکند و بهتنهایی اثباتی برای وجود روح نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
شهود و حقیقت انسان
شهود و حقیقت انسان
آیا شناختن همیشه به معنای دیدن با چشم و شنیدن با گوش است؟ شهود عرفانی یعنی دریافتِ مستقیم و درونیِ حقیقت؛ نه دیدن آن با چشم و نه فقط فکر کردن دربارهاش.
فیلسوفان مسلمانِ مورد بحث، یا خود اهل عرفان بودند یا عارفانی را میشناختند که با سلوک و پاککردن نفس از آلودگیها، به چنین دریافتی رسیده بودند. به باور آنان، این عارفان مراتب برتر و مجرد، یعنی غیرمادّیِ هستی را شهود میکردند.
برای نزدیکشدن به تفاوت موضوع، وقتی تصویر کوهی را روی گوشی میبینی، دیدن تو به چشم و ابزار مادّی وابسته است؛ اما منظور این فیلسوفان از شهود عرفانی، چنین دیدنِ حسّیای نیست. آنان معتقد بودند بدن مادّی توان این شهود را ندارد؛ پس حقیقت انسان نمیتواند فقط همین بدن باشد.
در همین چارچوب، تصویر «پرنده و قفس» در شعرهای درس معنا پیدا میکند: پرنده نماد حقیقت فراتر از بدنِ انسان است و قفس نماد بدن او.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
مثال حلشده
مولوی حقیقت انسان را به مرغ و بدن را به سایۀ آن تشبیه میکند. کسی نتیجه میگیرد: «پس منظور او این است که بدن هیچ ارزشی ندارد.» آیا این نتیجه از تمثیل به دست میآید؟
ابتدا نقش دو جزء تمثیل را مشخص میکنیم: مرغ نشانۀ حقیقت برتر انسان است و سایه به بدن اشاره دارد.
سپس خطای شکارچی را پیدا میکنیم: او سایه را اصل میپندارد و از خودِ مرغ غافل میشود.
این خطا دربارۀ انسان یعنی بدن را تمام حقیقت او دانستن و حقیقت فراتر از بدن را ندیدن.
پس از این تمثیل نمیتوان بیارزشی بدن را نتیجه گرفت؛ پیام آن، اشتباهنگرفتن بدن با تمام حقیقت انسان است.
جواب: این برداشت کامل نیست؛ نقد مولوی متوجه اصلگرفتن بدن و ندیدن حقیقت برتر انسان است، نه اثبات بیارزشی بدن.
نکات مهم
فیلسوفان مسلمان برای شناخت حقیقت انسان از میراث فلسفۀ یونان و آموزههای دینی خود بهره گرفتند.
از نظر آنان، شناخت انسان تنها با توصیف بدن کامل نمیشود و نگاه صرفاً مادّی با فضایل متعالی او سازگار نیست.
آموزههای دینی دربارۀ روح و شهود عرفانیِ مراتب مجرد، در نگاه این فیلسوفان پشتوانۀ محدودنبودن حقیقت انسان به بدن بودند.
درس ۵ · صفحهٔ ۷۸ تا ۷۹ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
دیدگاه فیلسوفان مسلمان دربارۀ حقیقت انسان
در این درس یاد میگیری چرا فیلسوفان مسلمان حقیقت انسان را صرفاً مادی نمیدانند و ابنسینا روح انسانی و آگاهی بیواسطۀ آن از خود را چگونه توضیح میدهد.
پیش از شروع
فرض کن در فضا معلقی و هیچ چیزی از بدنت حس نمیکنی؛ نه تماسی، نه وزش بادی و نه حتی وزن خودت. آیا باز هم میدانی که «هستی»؟
ابنسینا معتقد است حتی در این وضعیت فرضی هم «خودت» را مییابی. او با این مثال نشان میدهد که آگاهی از خود، وابسته به دیدن یا حسکردن بدن نیست؛ این آگاهی را «بیواسطه» مینامد.
انسان، فراتر از بدن
انسان، فراتر از بدن
وقتی از دوستی به خاطر وفاداریاش قدردانی میکنی، فقط از ویژگیهای بدنی او حرف میزنی؟ فیلسوفان مسلمان معتقد بودند برای شناخت انسان، شناخت بدن کافی نیست. از نگاه آنان، نمیتوان انسان را صرفاً موجودی مادی دانست و در عین حال برای او کرامت، آزادگی و فضیلتهای اخلاقی قائل شد.
این نگاه در پیوند با سه سرچشمه شکل گرفت:
میراث فلسفی: اندیشههای افلاطون، ارسطو و پیروانشان، زمینهای برای بررسی حقیقت انسان فراهم کرد.
آموزههای دینی: قرآن از روح بهعنوان هدیهای الهی سخن میگوید و برای انسان جایگاهی برتر و حیاتی جاویدان در نظر میگیرد.
تجربههای عرفانی: این فیلسوفان یا خود عارف بودند یا عارفانی را میشناختند که از شهود مراتب غیرمادی هستی سخن میگفتند؛ شهودی که آن را فراتر از توان بدن مادی میدانستند.
پس تأکید آنان بر حقیقتی فراتر از بدن، به معنای انکار بدن نیست؛ یعنی انسان را نباید به بدن محدود کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
روح انسانی از نگاه ابنسینا
روح انسانی از نگاه ابنسینا
وقتی مسئلهای را با فکرکردن حل میکنی یا دربارۀ درست و نادرست بودن کاری تصمیم میگیری، از نگاه ابنسینا چه تواناییای در تو فعال است؟ او برای توضیح این تواناییها، تنها به بدن اکتفا نمیکند.
ابنسینا معتقد است بدن انسان در دورۀ جنینی رشد میکند و هنگامی که همۀ اندامهای بدنی را پیدا کرد، خداوند روح انسانی را به آن عطا میکند. در این دیدگاه، روح چیزی نیست که از کنار هم قرارگرفتن اندامها ساخته شود؛ حقیقتی غیرمادی است، یعنی از جنس ماده و بدن نیست.
این روح استعداد دارد که از راه تفکر، علم کسب کند. همچنین میتواند اموری مانند اخلاق، عشق، دوستی، پرستش و معنویت را دریابد و در خود پدید آورد. مثلاً وقتی به کمککردن به دوستی فکر میکنی و ارزش دوستی را درمییابی، از نظر ابنسینا این دریافت را نباید فقط به اندامهای بدن نسبت داد؛ روح انسانی در آن نقش دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
خودآگاهی بدون احساس بدن
خودآگاهی بدون احساس بدن
از کجا میدانی که هستی؟ ممکن است بگویی: «چون بدنم را حس میکنم یا چون فکر میکنم.» اما ابنسینا میگوید آگاهی تو از خودت، به این نشانهها وابسته نیست.
برای روشنشدن منظورش، انسانی معلق در فضا را تصور کن: به هیچجا تکیه ندارد و هیچ احساس و ادراکی از بدنش به او نمیرسد. از نظر ابنسینا، این انسان باز هم «خود» را مییابد؛ لازم نیست اول بدنش را حس کند یا استدلالی بسازد و بعد نتیجه بگیرد که وجود دارد.
در زندگی روزمره هم میان شناختن ویژگیهای خودت و آگاهی از خودت تفاوت هست: برای دانستن قدت به اندازهگیری نیاز داری، اما برای آگاهبودن از «خودت»، لازم نیست قدت را بدانی.
پس بیواسطهبودن خودآگاهی یعنی نفس، خودش را مستقیماً مییابد، نه از راه احساس بدن، یادآوری خاطرات یا نتیجهگیری از فکرکردن. انسان معلق یک موقعیت فرضی برای فهم این تفاوت است، نه آزمایشی که لازم باشد انجامش بدهیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «من فقط چون دستم را میبینم و ضربان قلبم را حس میکنم، میدانم که هستم.» با تکیه بر مثال انسان معلق، دیدگاه او را بررسی کن.
نخست ادعای او را روشن میکنیم: او آگاهی از وجود خود را وابسته به دیدن و حسکردن بدن میداند.
حالا فرض ابنسینا را در نظر میگیریم: انسانی که هیچ احساس و ادراکی از بدنش دریافت نمیکند.
از نظر ابنسینا، این انسان همچنان «خود» را مییابد؛ پس آگاهی از خود با آگاهی از بدن یکسان نیست.
نتیجه میگیریم که دیدن دست یا حسکردن ضربان قلب، شرط آگاهی بیواسطۀ نفس از خودش نیست.
جواب: این استدلال با دیدگاه ابنسینا سازگار نیست؛ احساس بدن میتواند ما را از وضعیت بدن باخبر کند، اما آگاهی نفس از اصلِ وجود خود، به این احساس وابسته نیست.
نکات مهم
فیلسوفان مسلمان با بهرهگیری از میراث فلسفی، آموزههای دینی و تجربههای عرفانی، حقیقت انسان را فراتر از بدن مادی میدانند.
از نظر ابنسینا، خداوند پس از آمادهشدن بدن در دورۀ جنینی، روحی غیرمادی با توانایی تفکر و دریافت امور اخلاقی و معنوی به انسان عطا میکند.
مثال انسان معلق نشان میدهد که از نظر ابنسینا، نفس بدون واسطۀ احساس بدن یا استدلال به خود آگاه است.
درس ۶ · صفحهٔ ۷۹ تا ۸۰ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
از جانب بالا
در این درس یاد میگیری دیدگاه ابنسینا دربارهٔ روح و خودآگاهی بیواسطه و دیدگاه سهروردی دربارهٔ حقیقت نورانی نفس را توضیح بدهی و معنای معنوی بازگشت روح به اصل خود را بشناسی.
پیش از شروع
اگر هیچ چیزی نبینی و نشنوی و حتی بدنت را هم احساس نکنی، آیا باز میتوانی از «خودت» آگاه باشی؟
ابنسینا با تصور انسانی معلق در فضا، ما را به فکر کردن دربارهٔ همین پرسش دعوت میکند. از نظر او، چنین انسانی هنوز خود را مییابد؛ پس آگاهی از «خود» وابسته به دیدن یا احساس کردن بدن نیست.
روح؛ فراتر از بدن
روح؛ فراتر از بدن
وقتی دربارهٔ معنای دوستی فکر میکنی، فقط با دیدن چهره یا شنیدن صدای دوستت سروکار نداری؛ داری دربارهٔ چیزی فراتر از ویژگیهای بدنی تأمل میکنی. ابنسینا این توانایی اندیشیدن و دریافت امور معنوی را به روح انسان نسبت میدهد.
از نظر او، وقتی بدن در دوران جنینی به مرحلهٔ داشتن همهٔ اندامها میرسد، خداوند روح انسانی را به آن عطا میکند. روح، غیرمادی یا «مجرد» است؛ یعنی از جنس ماده و اندامهای بدن نیست. این روح استعداد دارد با تفکر، دانش کسب کند و اموری مانند اخلاق، عشق، دوستی و پرستش را دریابد و در خود پدید آورد.
ابنسینا برای روح جایگاهی بسیار والا قائل است. او در یک شعر تمثیلی، روح را به کبوتری گرانمایه تشبیه میکند که از جایگاهی بلند فرود آمده و مشتاق رسیدن به اصل خویش است. این تصویر، بیانگر ارزش و جایگاه روح است؛ نه اینکه روح واقعاً یک پرنده باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
خودآگاهی بیواسطه
خودآگاهی بیواسطه
از کجا میدانی که «هستی»؟ معمولاً میتوانی به دیدن دستت، شنیدن صدایت یا بهیادآوردن خاطراتت اشاره کنی. اما ابنسینا میپرسد: آیا آگاهی تو از خودت، حتماً به این واسطهها نیاز دارد؟
برای فکرکردن به این پرسش، انسان معلق را تصور کن: انسانی در فضاست که به هیچجا تکیه ندارد، چیزی را لمس نمیکند و هیچ احساسی از بدنش به او نمیرسد. منظور فقط کسی نیست که چشمهایش را بسته؛ در این فرض، تمام دریافتهای مربوط به بدن کنار گذاشته شدهاند.
به نظر ابنسینا، چنین انسانی همچنان «خود» را مییابد؛ حتی لازم نیست اول به فکر یا خاطرهای توجه کند و بعد نتیجه بگیرد که وجود دارد. این همان خودآگاهی بیواسطه است: نفس برای آگاهشدن از خودش، به شناخت چیز دیگری نیاز ندارد.
پس میان «آگاهی از بدنم» و «آگاهی از خودم» تفاوت هست؛ مثال انسان معلق قرار است این تفاوت را روشن کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
هستی به زبان نور
هستی به زبان نور
وقتی میگویی «موضوع برایم روشن شد»، منظورت روشنشدن چراغ نیست؛ یعنی آن را فهمیدهای. در فلسفهٔ سهروردی هم نور فقط روشناییِ دیدنی نیست؛ او برای توضیح حقیقت هستی از زبان نور استفاده میکند.
سهروردی، که هم فیلسوف بود و هم عارف، حقایقی را از راه شهود درونی درمییافت و میکوشید آنها را با استدلال فلسفی توضیح دهد. از نظر او، هستی مراتب نور است؛ یعنی موجودات از نظر کمالِ وجودی در یک مرتبه نیستند.
در این نگاه، خداوند نورالانوار است: نور محضی که هیچ ظلمتی در او نیست. همهٔ موجودات دیگر نور هستی خود را از او میگیرند، اما نور کامل نیستند؛ پس با ظلمت آمیختهاند. اینجا ظلمت را نباید صرفاً تاریکیِ اتاق یا بدبودن اخلاقی بدانیم؛ مقصود، نداشتنِ کمالِ نور است.
پس تفاوت اصلی این است: نورالانوار سرچشمهٔ نور است و دیگر موجودات دریافتکنندهٔ آناند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
بازگشت به مشرقِ وجود
بازگشت به مشرقِ وجود
وقتی سهروردی از «بازگشت نفس به مشرق» حرف میزند، آیا منظورش سفر به شرقِ نقشه است؟ نه؛ در زبان تمثیلی او، مشرقِ وجود سرچشمهٔ نور هستی است، نه یک منطقهٔ جغرافیایی. نفس انسان به این سرچشمه تعلق دارد و مشتاق بازگشت به آن است.
از نگاه او، نفس هرچه نورانیت بیشتری پیدا کند، حقایق هستی را بهتر میشناسد و با کسب شایستگی، در مسیر کمال پیش میرود. پس این بازگشت، دگرگونی و رشد درونی است، نه جابهجایی بدن.
در گفتوگوی روزمره هم وقتی میگوییم «با این تجربه، نگاهم روشنتر شد»، منظورمان تابیدن نور چراغ نیست؛ از فهم بهتر حرف میزنیم. این مثال کمک میکند نورانیت نفس را با روشنایی معمولی اشتباه نگیریم.
در داستان کودکِ دورافتاده از وطن نیز، دعوت به بازگشت را باید در همین چارچوب فهمید: نفس باید از گرفتاری و دورافتادگی رها شود و به سوی اصل نورانی خود حرکت کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
مثال حلشده
دو دانشآموز دربارهٔ داستان کودکِ گرفتار در چاه گفتوگو میکنند: یکی میگوید «رهایی کودک یعنی بیرون آمدن بدن از یک چاه واقعی» و دیگری میگوید «رهایی او نمادی از رهایی نفس از گرفتاریها و حرکت به سوی کمال است». کدام برداشت با دیدگاه سهروردی سازگارتر است؟
ابتدا توجه میکنیم که داستان تمثیلی است؛ پس چاه، زنجیر و وطن میتوانند معنایی فراتر از ظاهر خود داشته باشند.
در دیدگاه سهروردی، نفس حقیقتی نورانی و مربوط به مشرقِ وجود است؛ بنابراین کودک میتواند نماد نفس باشد.
چاه و زنجیر را میتوان نماد گرفتاریهایی دانست که نفس را از اصل نورانی خود دور نگه میدارند.
چون نفس با افزایش نورانیت به شناخت و کمال بیشتری میرسد، رهایی کودک نیز معنای رشد معنوی دارد؛ پس برداشت دوم مناسبتر است.
جواب: برداشت دوم با دیدگاه سهروردی سازگار است؛ زنجیر و چاه نماد گرفتاری نفساند و رهایی از آنها با رشد معنوی و افزایش نورانیت معنا پیدا میکند.
نکات مهم
ابنسینا روح را حقیقتی غیرمادی میداند که خداوند آن را به بدنِ آماده عطا میکند و توان اندیشیدن و دریافت امور معنوی دارد.
در مثال انسان معلق، نفس بیواسطه به خود آگاه است و برای یافتن خود به احساس بدن، فکر یا خاطره نیاز ندارد.
سهروردی هستی را مراتب نور میداند و کمال نفس را در افزایش نورانیت و بازگشت معنوی به مشرقِ وجود میبیند.
درس ۷ · صفحهٔ ۸۰ تا ۸۱ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
حقیقت نورانی نفس
در این درس یاد میگیری دیدگاه سهروردی دربارۀ حقیقت نورانی نفس و دیدگاه ملاصدرا دربارۀ پیوند روح و بدن و نقش اختیار در رشد پایانناپذیر انسان را توضیح دهی.
پیش از شروع
اگر انسان ظرفیت رشد بیپایان دارد، چرا همۀ آدمها خودبهخود به انسانهایی بهتر تبدیل نمیشوند؟
ملاصدرا میان «توانایی رشد کردن» و «واقعاً رشد کردن» فرق میگذارد. از نگاه او، ظرفیت انسان پایان ندارد، اما شکوفا شدن این ظرفیت به انتخاب و تلاش خود او وابسته است.
هستی در زبان نور
هستی در زبان نور
چرا سهروردی برای توضیح هستی از «نور» سخن میگوید؟ او که هم فیلسوف بود و هم از شهود درونی بهره میگرفت، میکوشید دریافتهای خود را با زبان فلسفه و استدلال توضیح دهد. در نگاه او، موجودات مرتبههای گوناگون نور هستند.
در بالاترین مرتبه، خداوند قرار دارد: نورالانوار؛ یعنی نور محض که هیچ ظلمتی در او نیست. دیگر موجودات نور هستی خود را از او دریافت میکنند، امّا نور کامل نیستند؛ پس در آنها نور و ظلمت با هم وجود دارد.
برای نزدیکشدن به این تصویر، روشنایی کموزیاد چراغها را تصور کن: همۀ آنها روشناند، امّا روشناییشان یکسان نیست. البته این فقط یک تشبیه است؛ منظور سهروردی از نور، صرفاً نور فیزیکیِ چراغ و خورشید نیست، بلکه با این مفهوم، هستی و مراتب آن را توضیح میدهد.
پس تفاوت اصلی این است: نورالانوار نور محض است؛ سایر موجودات نور خود را از او میگیرند و کامل نیستند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
نفس، دور از وطن
نفس، دور از وطن
اگر کسی بگوید «در میان این همه آدم احساس غربت میکنم»، لزوماً از شهر یا کشورش دور نشده است؛ گاهی غربت یعنی دور بودن از چیزی که به آن تعلق داریم. این مثال کمک میکند داستان سهروردی را هم فقط یک سفر روی نقشه ندانیم.
در نگاه او، نفس جنبۀ نورانی انسان است و به مشرق وجود تعلق دارد؛ یعنی به سرچشمۀ نور و کمال، نه شرق جغرافیایی. نفس از این سرچشمه دور افتاده و مشتاق بازگشت است. هرچه نورانیت بیشتری پیدا کند، حقایق هستی را بهتر میبیند و در مسیر کمال پیش میرود.
سهروردی در داستانش از کودکی اهل مشرق میگوید که در دیار غربت زندانی شده و پیامی برای بازگشت دریافت میکند. این داستان تمثیل است: دورافتادگی و بازگشت کودک، ما را به دوری نفس از سرچشمۀ نور و حرکت دوبارۀ آن به سوی کمال متوجه میکند. پس منظور، خریدن بلیت و رفتن به سرزمینی شرقی نیست!
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
روح و بدن، یک حقیقت
روح و بدن، یک حقیقت
تا حالا شده وقتی بیمار هستی، حوصلۀ کارهای مورد علاقهات را هم نداشته باشی؟ یا وقتی خوشحال و پرانرژی هستی، با میل بیشتری حرکت و فعالیت کنی؟ این تجربهها کمک میکنند پیوند روح و بدن را بهتر بفهمیم.
ملاصدرا، بنیانگذار مکتب «حکمت متعالیه»، انسان را دارای دو بُعد روح و بدن میداند؛ اما نه مثل دو قطعۀ جدا که به هم وصل شده باشند. از نظر او، روح بر اثر رشد و تکامل خود بدن پدید میآید؛ نه اینکه چیزی جداگانه باشد که به بدن اضافه شود.
روح و بدن وحدتی حقیقی دارند؛ یعنی دو موجود مستقلِ کنار هم نیستند، بلکه روح، بُعد درونی یا باطنِ بدن است. به همین دلیل، تأثیرشان بر یکدیگر دوطرفه است: بیماری بدن میتواند با کسالت روحی همراه شود و نشاط روحی هم میتواند بدن را به فعالیت بکشاند.
پس کلید فهم این دیدگاه این است: دو بُعد داشتن انسان، به معنای جدا بودن روح و بدن نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱
ظرفیتی بدون نقطۀ پایان
ظرفیتی بدون نقطۀ پایان
آیا انسان با بزرگشدن بدنش، به پایان رشد میرسد؟ از دیدگاه ملاصدرا، رشد انسان به تغییرات جسمی محدود نیست؛ روح انسان برای رسیدن به کمال، ظرفیت پایانناپذیر دارد.
در حکمت متعالیه، مراحل تکامل طبیعت از گیاه و حیوان میگذرد و به انسان میرسد. در مرتبۀ انسانی، امکانی پدیدار میشود که به هیچ درجۀ معیّنی از کمال محدود نیست. یعنی نمیتوان نقطهای را نشان داد و گفت روح انسان دیگر امکان کاملترشدن ندارد.
برای نزدیکشدن به این معنا، یادگیری را در نظر بگیر: فهمیدن یک موضوع میتواند راه فهم موضوعهای عمیقتر را باز کند؛ نه اینکه با هر بار یادگرفتن، امکان یادگیری کمتر شود. این مثال فقط کمک میکند ظرفیت رشد را تصور کنیم؛ منظور ملاصدرا تنها افزایش اطلاعات نیست، بلکه کاملترشدن حقیقت انسان است.
دقت کن: پایانناپذیری ظرفیت انسان «در جهان مخلوقات» مطرح است؛ پس منظور این نیست که انسان خدا میشود یا تفاوت آفریده و آفریدگار از میان میرود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱
رشد، انتخاب توست
رشد، انتخاب توست
اگر انسان ظرفیت رشد پایانناپذیر دارد، چرا همه خودبهخود بهتر نمیشوند؟ ملاصدرا میان داشتنِ استعداد و شکوفا کردنِ آن تفاوت میگذارد. ظرفیت، امکان رشد است؛ نه تضمین رسیدن به کمال.
مثلاً کسی ممکن است استعداد یادگیری بالایی داشته باشد، اما بدون تمرین و تلاش، آن استعداد را پرورش ندهد. در رشد معنوی هم صرفِ داشتن ظرفیت کافی نیست. انسان باید با اختیار و ارادۀ خودش مسیر حرکت به سوی خدا را برگزیند و با ایمان و عمل در آن پیش برود.
پس انتخاب مهم است، چون انسان میتواند راهی غیر از تکامل را هم دنبال کند. از همین رو، در آغاز زندگی معلوم نیست هر فرد چه هویتی خواهد ساخت؛ مثلاً شجاع خواهد شد یا ترسو. در این دیدگاه، انسان فقط دارندۀ ظرفیت نیست؛ با انتخابها و کارهایش در ساختن هویت خود نقش دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱
مثال حلشده
نرگس میگوید: «برای رشد معنوی کافی است محل زندگیام را به شرق تغییر دهم؛ بعد هم ظرفیت بینهایت روحم خودش مرا کامل میکند.» این سخن را با کمک دیدگاه سهروردی و ملاصدرا بررسی کن.
ابتدا دو ادعا را جدا میکنیم: یکی جغرافیایی دانستن مشرق و دیگری خودکار دانستن رشد انسان.
در زبان سهروردی، مشرق به مبدأ نور هستی اشاره دارد؛ پس منظور از بازگشت نفس، جابهجایی روی نقشۀ زمین نیست.
از دیدگاه ملاصدرا، ظرفیت پایانناپذیر روح نشان میدهد انسان امکان رشد دارد، نه اینکه حتماً به کمال میرسد.
پس تغییر محل زندگی بهخودیخود معنای بازگشت نفس نیست و شکوفایی ظرفیت نیز به انتخاب مسیر کمال و پیمودن آن با ایمان و عمل نیاز دارد.
جواب: در نگاه سهروردی، «بازگشت به مشرق» بیان تمثیلیِ نزدیکشدن نفس به مبدأ نور و کمال است؛ در نگاه ملاصدرا نیز داشتن ظرفیت رشد کافی نیست و انسان باید آن را با انتخاب، ایمان و عمل شکوفا کند.
نکات مهم
در نگاه سهروردی، هستی مراتب نور است و نفس با افزایش نورانیت به کمال و مبدأ خود نزدیک میشود، نه با سفر به شرق جغرافیایی.
در حکمت متعالیۀ ملاصدرا، روح حاصل تکامل بدن و باطن آن است و این دو به دلیل وحدت حقیقی بر یکدیگر اثر میگذارند.
ظرفیت کمال انسان در جهان مخلوقات پایان ندارد، اما شکوفایی آن به انتخاب اختیاری، ایمان و عمل او وابسته است.
درس ۸ · صفحهٔ ۸۱ تا ۸۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
تا بینهایت
در این درس یاد میگیری فعل طبیعی را از فعل اخلاقی تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا پرسش از معیار خوبی و بدی کارها برای فیلسوفان اهمیت دارد.
پیش از شروع
دو نفر از فروشگاه بیرون میآیند: یکی خریدش را حساب کرده و دیگری ساعتی را پنهانی برداشته است. اگر هیچکس متوجه دزدی نشود، آیا باز هم دلیلی برای سرزنش نفر دوم داریم؟
بله؛ پنهان ماندن یک کار، آن را از داوری اخلاقی خارج نمیکند. خرید برای برطرف کردن نیاز، نمونهای از فعل طبیعی است؛ اما برداشتن مال دیگران موضوع داوری دربارهٔ خوبی و بدی و شایستهٔ سرزنش است.
کارهایی برای رفع نیاز
کارهایی برای رفع نیاز
وقتی از مدرسه به خانه میرسی، شاید گرسنه باشی، غذا بخوری و کمی استراحت کنی. این کارها نیازهای تو را برطرف میکنند. در تقسیمبندی این درس، به کارهایی که انسان برای رفع نیازهای خودش انجام میدهد، فعل طبیعی میگوییم.
نیازهای ما فقط خوردن و خوابیدن نیستند؛ خرید وسایل لازم، کار کردن برای کسب درآمد، ورزش و تفریح هم میتوانند برای رفع نیازهای خودمان باشند. مثلاً وقتی برای حفظ آمادگی بدنی ورزش میکنی، کارت نمونهای از فعل طبیعی است.
دقت کن: اینجا «طبیعی» به معنای «بد» یا «بیارزش» نیست؛ فقط نشان میدهد که کار برای برطرف کردن نیازی انجام شده است. همچنین طبیعی بودن به معنای غیرارادی بودن نیست؛ تو میتوانی با تصمیم خودت برای استراحت یا خرید برنامهریزی کنی.
حالا ببین در مثال زیر، کدام کار با این تعریف جور درمیآید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵
کارهایی در ترازوی خوبی و بدی
کارهایی در ترازوی خوبی و بدی
اگر کسی کیف گمشدهای را به صاحبش برگرداند، او را به خاطر درستکاریاش تحسین میکنیم. اگر پول همان کیف را بردارد و کیف را پنهان کند، کارش را سزاوار سرزنش میدانیم. در هر دو حالت، رفتار او را در ترازوی خوبی و بدی میسنجیم.
در این تقسیمبندی، فعل اخلاقی کاری است که موضوع ستایش یا سرزنش اخلاقی قرار میگیرد. پس فقط کارهای خوب، مثل گذشت و وفاداری، در این دسته نیستند؛ کارهای بد، مثل دزدی و خیانت، هم در همین دسته بررسی میشوند.
اینجا یک تفاوت زبانی مهم داریم: در گفتوگوی روزمره، وقتی میگوییم «این کار اخلاقی است»، معمولاً منظورمان خوب بودن آن است. اما در این درس، اخلاقی بودنِ فعل یعنی قابل داوری بودن از نظر خوبی و بدی، نه لزوماً خوب بودن آن. به همین دلیل، دزدی سامان حتی اگر پنهان بماند، باز هم موضوع داوری اخلاقی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵
پشت داوری ما چه معیاری است؟
پشت داوری ما چه معیاری است؟
وقتی میگوییم «این کار نادرست است»، میتوانیم یک قدم جلوتر برویم و بپرسیم: بر چه اساسی؟ فلسفهٔ اخلاق به همین پرسش میپردازد؛ یعنی فقط کارها را خوب یا بد نمینامد، بلکه دنبال دلیل و معیار این داوری میگردد.
مثلاً فرض کن کسی بدون اجازه پیامهای خصوصی دوستش را بخواند و بگوید: «به نظر خودم اشکالی ندارد!» آیا پسند شخصی او برای درست دانستن کارش کافی است؟ اینجا باید دربارهٔ ملاک داوری گفتوگو کنیم، نه اینکه فقط بگوییم چه چیزی را دوست داریم.
در گفتوگوی داود و سامان هم اختلاف بر سر یک ساعت نیست: داود نادرستی دزدی را برای همه میداند، اما سامان میکوشد آن را برای خودش مجاز بشمارد. فیلسوف میپرسد: آیا هرکس میتواند قاعدهٔ اخلاقی خودش را بسازد؟ آیا قواعد اخلاقی با تغییر فرهنگها عوض میشوند؟ شناخت این پرسشها، آغاز بررسی معیار فعل اخلاقی است؛ هنوز نباید پاسخ آنها را بدیهی فرض کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶
مثال حلشده
آرمان برای رفع گرسنگی ناهار میخورد. بعد، همکلاسیاش را به خاطر اشتباه در پاسخ دادن مسخره میکند. او میگوید: «هیچکدام از این دو کار اخلاقی نیستند؛ چون هیچکدام کار خوبی نیستند!» استدلالش را بررسی کن.
ابتدا ملاک تقسیمبندی را مشخص میکنیم: آیا کار برای رفع نیاز شخصی است یا از نظر خوبی و بدی موضوع ستایش و سرزنش قرار میگیرد؟
ناهار خوردن با هدف رفع گرسنگی انجام شده است؛ پس در این مثال، فعل طبیعی است.
مسخره کردن همکلاسی کاری سرزنشپذیر است؛ پس در معنای این درس، فعل اخلاقیِ ناپسند به شمار میآید.
اشتباه آرمان این است که «فعل اخلاقی» را فقط به معنای «کار خوب» گرفته است، در حالی که این دسته کارهای بدِ سرزنشپذیر را هم شامل میشود.
جواب: غذا خوردن برای رفع گرسنگی نمونهٔ فعل طبیعی است؛ مسخره کردن همکلاسی به دلیل شایستگی سرزنش، در دستهٔ فعل اخلاقی قرار میگیرد، هرچند کاری بد است.
نکات مهم
فعل طبیعی کاری برای رفع نیازهای خود است و طبیعی بودن آن به معنای بد بودنش نیست.
فعل اخلاقی موضوع ستایش یا سرزنش قرار میگیرد و در این تقسیمبندی هم کارهای خوب و هم کارهای بد را در بر میگیرد.
فلسفهٔ اخلاق دربارهٔ معیار خوبی و بدی کارها و مبنای داوریهای اخلاقی پرسش میکند.
درس ۹ · صفحهٔ ۸۶ تا ۸۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
برخی دیدگاهها در معیار فعل اخلاقی
در این درس یاد میگیری معیار رفتار اخلاقی را از دیدگاه افلاطون و ارسطو توضیح بدهی و نقش فرمانروایی عقل و اعتدال قوا را در موقعیتهای روزمره تشخیص دهی.
پیش از شروع
اگر کسی به تو توهین کند، جواب تند دادن شجاعت است یا آرام ماندن؟ افلاطون و ارسطو چطور تشخیص میدهند کدام رفتار درست است؟
از نگاه این دو فیلسوف، تنها شدت واکنش یا احساس ما معیار درستبودن رفتار نیست؛ عقل باید راهنمای رفتار باشد. افلاطون بر فرمانروایی عقل بر خواستهها و خشم تأکید میکند و ارسطو توضیح میدهد که با راهنمایی عقل میتوان از زیادهروی و کوتاهی دور ماند.
چه کسی فرمان میدهد؟
چه کسی فرمان میدهد؟
فرض کن کسی به تو توهین کرده است. دلت میخواهد همان لحظه جواب تندی بدهی؛ اما آیا هر واکنشی که دلمان میخواهد، ما را به نیکبختی میرساند؟
افلاطون برای توضیح رفتار انسان، از سه قوۀ اصلی سخن میگوید:
شهوت: ما را به سوی لذتها و خواستهها میکشاند؛ مثل میل به خوردن غذای خوشمزه.
غضب: ما را به مقابله با خطرها و ایستادگی در برابر مانعها وامیدارد؛ پس فقط به معنای عصبانیشدن نیست.
عقل: خوب را از بد تشخیص میدهد و سعادت حقیقی را میشناسد.
از نظر افلاطون، مهم این است که فرمان دست عقل باشد؛ یعنی میل و نیروی مقابله، با راهنمایی عقل عمل کنند، نه اینکه حذف شوند.
در ماجرای توهین، صرفِ تند جوابدادن یا سکوتکردن برای داوری کافی نیست. باید دید آیا عقل، با تشخیص رفتار درست، راهنمای واکنش بوده است یا نه. افلاطون رفتاری را فضیلت میداند که در مسیر سعادت حقیقی باشد، نه صرفاً خوشایندِ همین لحظه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶
چهار فضیلتِ انسان نیکبخت
چهار فضیلتِ انسان نیکبخت
از نظر افلاطون، وقتی عقل فرمانروا باشد، هر یک از قوای انسان نقش درست خود را پیدا میکند. عقل با حکمت راه درست را تشخیص میدهد؛ قوۀ شهوت با خویشتنداری خواستهها را مهار میکند و قوۀ غضب با شجاعت در برابر خطر و مانع میایستد. هماهنگی این قوا زیر فرمان عقل، عدالت را در سراسر شخصیت انسان برقرار میکند. پس عدالت در اینجا فقط به معنای رفتار منصفانه با دیگران نیست؛ به سامان درونی خود انسان هم مربوط است.
مثلاً در یک بازی، کسی به تو توهین میکند. عقل راه درستِ برخورد را تشخیص میدهد؛ خویشتنداری کمک میکند میل به تلافی را مهار کنی و شجاعت کمک میکند، اگر لازم بود، محکم و بدون توهین از خودت دفاع کنی. وقتی این نیروها هماهنگ عمل کنند، عدالت درونی شکل میگیرد، نه اینکه یکی از آنها بهتنهایی فرمان بدهد.
افلاطون انسانِ برخوردار از این چهار فضیلت را نیکبخت میداند؛ این معیار از نظر او برای همۀ انسانها ثابت است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
عقل هم باید پرورش یابد
عقل هم باید پرورش یابد
آیا هر تصمیمی که برایش دلیلی میآوریم، حتماً عاقلانه است؟ ارسطو میگوید خودِ عقل هم به رشد و آگاهی نیاز دارد.
او مانند افلاطون، هدایت قوای دیگر را کار عقل میداند؛ اما تأکید میکند که شهوت و غضب ممکن است به زیادهروی یا کوتاهی کشیده شوند. عقل باید آنها را در حالت اعتدال نگه دارد و این اعتدال، انسان را به سعادت میرساند. برای چنین راهنماییای، خود عقل هم باید پرورش یافته و شناخت مناسبی پیدا کرده باشد؛ وگرنه ممکن است خودش از اعتدال خارج شود.
مثلاً وقتی از حرف دوستت ناراحت میشوی، شاید بدون شناخت موقعیت تصمیم بگیری رابطه را کاملاً قطع کنی و برای تصمیمت هم دلیل بیاوری. اما با بررسی منظور او و پیامدهای واکنشت، بهتر میتوانی تصمیم بگیری. پس صرفِ دلیل آوردن کافی نیست؛ رشد شناخت و سنجیدن درست هم لازم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
نه زیادهروی، نه کوتاهی
نه زیادهروی، نه کوتاهی
از نظر ارسطو، برای تشخیص رفتار درست باید ببینیم قوای ما از افراط، یعنی زیادهروی، و تفریط، یعنی کوتاهی، دور ماندهاند یا نه. هر قوه یک حالت معتدل دارد:
قوه
افراط
تفریط
حالت معتدل
عقل
جُربُزه
سفاهت
حکمت
غضب
تهوّر
ترس
شجاعت
شهوت
شَرَه
خمودی
خویشتنداری
این نامها را با رفتارها بشناس: جُربُزه یعنی بهجای تلاش برای یادگیری، دنبال شبههسازی و گیر انداختن دیگران باشیم. تهوّر یعنی حتی جایی که ترسیدن بجاست، بیباکانه رفتار کنیم. شَرَه هم زیادهروی در میلها و لذتهاست.
مثلاً اگر دوستت در موقعیتی خطرناک گرفتار شود، بیتوجهی به خطر و پریدن وسط ماجرا لزوماً شجاعت نیست؛ کنار کشیدن از هر کمکی هم میتواند نشانۀ ترس باشد. کمککردن با سنجیدن خطر و انتخاب راه مناسب، نمونهای از شجاعت است. پس اعتدال، نصفهونیمه عملکردن نیست؛ درست و بهجا عملکردن است.
ارسطو این معیار را سلیقهای نمیداند؛ از نظر او، اعتدال برای همۀ انسانها معیار مشترکی است که عقل آن را درست میشناسد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
مثال حلشده
مریم برای امتحان فردا آماده میشود، اما دوست دارد بازی کند. ابتدا تصمیم میگیرد تا نیمهشب بازی کند؛ سپس با توجه به نیازش به استراحت و مرور درس، زمانی محدود برای بازی تعیین میکند. چرا تصمیم دوم با دیدگاه افلاطون و ارسطو سازگارتر است؟
میل به بازی و لذت بردن، به قوۀ شهوت مربوط است؛ وجود این میل بهخودیخود به معنای بد بودن رفتار نیست.
از دیدگاه افلاطون، باید ببینیم میل به بازی فرمان میدهد یا عقل آن را با توجه به سعادت حقیقی راهنمایی میکند.
در تصمیم دوم، مریم پیامدهای رفتارش را در نظر گرفته و میل خود را زیر راهنمایی عقل قرار داده است.
از دیدگاه ارسطو، تصمیم دوم به اعتدال نزدیکتر است: مریم نه در بازی زیادهروی میکند و نه لزوماً همۀ تفریح را کنار میگذارد؛ البته میزان مناسب به شرایط او بستگی دارد.
جواب: تصمیم دوم با دیدگاه هر دو فیلسوف سازگارتر است: عقل، میل به لذت فوری را راهنمایی میکند و برنامهای معتدل جای زیادهروی یا حذف کامل تفریح را میگیرد.
نکات مهم
از نظر افلاطون، رفتار زمانی در مسیر سعادت حقیقی است که شهوت و غضب با راهنمایی عقل عمل کنند.
در نگاه افلاطون، حکمت، خویشتنداری و شجاعت با فرمانروایی عقل همراهاند و هماهنگی قوا، عدالت را در شخصیت انسان برقرار میکند.
ارسطو سعادت را در اعتدال قوا میداند؛ عقلِ پرورشیافته راهنمای این اعتدال است و معیار آن میان همۀ انسانها مشترک است.
درس ۱۰ · صفحهٔ ۸۸ تا ۹۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
ب) فیلسوفان دورۀ جدید اروپا
در این درس یاد میگیری … معیار اخلاق را در دیدگاه کانت، طبیعتگرایان و فیلسوفان مسلمان مقایسه کنی و توضیح بدهی چرا شناخت خوبی همیشه به انجام آن نمیانجامد.
پیش از شروع
دو نفر کیف گمشدهای را به صاحبش برمیگردانند؛ یکی فقط برای گرفتن پاداش و دیگری فقط به ندای وجدانش گوش میدهد. آیا کار آنها ارزش اخلاقی یکسانی دارد؟
از نظر کانت، یکسان بودن ظاهر دو کار به معنای یکسان بودن ارزش اخلاقی آنها نیست؛ کاری ارزش اخلاقی دارد که فقط برای پیروی از وجدان انجام شود، نه منفعت شخصی. در ادامه میبینی که فیلسوفان طبیعتگرا و فیلسوفان مسلمان، خوبی و بدی رفتار را چگونه توضیح میدهند.
کانت؛ انگیزۀ کار مهم است
کانت؛ انگیزۀ کار مهم است
دو نفر کیف گمشدهای را به صاحبش برمیگردانند؛ یکی برای گرفتن پاداش و دیگری فقط چون وجدانش میگوید این کار درست است. آیا ارزش اخلاقی کارشان یکسان است؟
از نظر کانت، فقط دیدن رفتار بیرونی کافی نیست؛ باید بپرسیم: «این شخص چرا چنین کاری کرد؟» او معتقد است درون هر انسان وجدان اخلاقی وجود دارد که او را به کار خوب دعوت میکند. کار زمانی خیر اخلاقی است که شخص آن را فقط برای اطاعت از وجدان انجام دهد، نه برای رسیدن به منفعت شخصی.
پس در مثال کیف، فقط نفر دوم با این معیار کارِ دارای ارزش اخلاقی انجام داده است. نفر اول هم کیف را برگردانده، اما انگیزهاش دریافت پاداش بوده است.
نکتۀ کلیدی: بحث بر سر انگیزۀ انجام کار است، نه صرفاً نتیجۀ آن. حتی انجام عدالت برای رسیدن به سعادت نیز، در دیدگاه کانتِ مطرحشده در این درس، با انجام آن فقط به دعوت وجدان تفاوت دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
قاعدهای برای همه
قاعدهای برای همه
فرض کن برای گرفتن نوبت در بوفۀ مدرسه ایستادهای. عجله داری و به ذهنت میرسد جلو بزنی. پیش از عمل، از خودت بپرس: آیا میپذیرم هرکس عجله داشت، از دیگران جلو بزند؛ حتی از خود من؟
کانت پیشنهاد میکند فقط به موقعیت و خواستۀ خودمان نگاه نکنیم؛ قاعدۀ پشت رفتارمان را پیدا کنیم و ببینیم آیا میتوانیم بخواهیم آن قاعده برای همه اجرا شود. در این مثال، قاعده این است: «هرکس عجله دارد، میتواند نوبت دیگران را نادیده بگیرد.» اگر اجرای همین قاعده دربارۀ خودمان را نمیپسندیم، نمیتوانیم فقط برای خودمان استثنا قائل شویم.
پس آزمون این نیست که «این بار کسی متوجه میشود؟» یا «این کار به سود من است؟»؛ پرسش این است که آیا قاعدۀ کارم را بهعنوان قانونی عمومی، برای خودم و دیگران میپذیرم؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
اخلاق برای حفظ منفعت
اخلاق برای حفظ منفعت
چرا کسی که به دنبال سود خودش است، باید به دیگران راست بگوید یا حق آنها را رعایت کند؟ طبیعتگرایان و ماتریالیستهای مطرحشده در این درس پاسخ میدهند: چون انسان تنها زندگی نمیکند؛ حفظ منفعت او به رعایت منفعت دیگران وابسته است.
مثلاً در یک گروه درسی، اگر هرکس وسیلۀ امانتگرفته را پس ندهد، اعتماد از بین میرود و خود او هم دیگر نمیتواند وسیلهای قرض بگیرد. پس رعایت امانت به ادامۀ همکاری و حفظ منفعت خودش کمک میکند. هابز نیز میگوید اگر برای خودمان آزادی میخواهیم، باید همان میزان آزادی را برای دیگران بپذیریم.
در این دیدگاه، صداقت، عدالت و امانتداری بهخودیخود ارزش حقیقی ندارند؛ رعایتشان لازم است، چون زندگی اجتماعی و منافع افراد به آنها وابسته است. تفاوت با کانت همینجاست: کانت سود شخصی را انگیزۀ خیر اخلاقی نمیداند، اما این دیدگاه اخلاق را بر پایۀ حفظ منفعت توضیح میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹
عقل عملی و کمال روح
عقل عملی و کمال روح
آیا راستگویی فقط وقتی خوب است که برایمان سود داشته باشد؟ فیلسوفان مسلمان، مانند ابنسینا، خوبیِ فضیلتها را فقط وابسته به منفعت اجتماعی نمیدانند. از نظر آنان، عقل میتواند خوبی و بدیِ رفتار را تشخیص دهد. عقل را از جهت همین توانایی، «عقل عملی» مینامند؛ یعنی عقل وقتی تشخیص میدهد چگونه رفتار کنیم، نه فقط وقتی چیزی را محاسبه میکند.
در این دیدگاه، همانطور که غذا به رشد جسم کمک میکند، عدالت، نیکوکاری، خویشتنداری و شجاعت نیز به رشد و کمال روح کمک میکنند. در مقابل، ستم، بخل و ریا به روح آسیب میزنند.
مثلاً وقتی میتوانی حق همکلاسیات را نادیده بگیری، اما منصفانه رفتار میکنی، ارزش کارت فقط این نیست که همکاری در کلاس آسانتر میشود؛ از نگاه این فیلسوفان، عدالت خودش کمالی برای روح توست. پس فضیلت تنها وسیلۀ زندگی راحتتر نیست؛ راهی برای بهتر شدن خودِ انسان است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
چرا برخلاف خوبی عمل میکنیم؟
چرا برخلاف خوبی عمل میکنیم؟
تا حالا شده بدانی کاری درست است، اما انجامش برایت سخت باشد؟ از نظر فیلسوفان مسلمان، شناختن و دوست داشتن خوبی، بهتنهایی انجام آن را تضمین نمیکند.
انسان هم تمایلات مادی دارد، مانند میل به ثروت و لذتهای مادی، و هم تمایلات روحی و معنوی، مانند علاقه به عدالت و سخاوت. گاهی این خواستهها در برابر هم قرار میگیرند و انتخاب دشوار میشود.
مثلاً فروشندهای میداند پسدادن پول اضافیِ مشتری عادلانه است و خودش هم عدالت را دوست دارد؛ اما میل به پول بیشتر ممکن است او را به نگهداشتن آن پول بکشاند. در این موقعیت، مشکل لزوماً نشناختنِ خوبی نیست؛ خواستۀ مادی میتواند بر میل به فضیلت غلبه کند.
پس در این دیدگاه، علاقهٔ فطری به فضیلت با امکان انجام کار نادرست تناقضی ندارد: انسان خوبی را میشناسد و دوست دارد، اما ممکن است هنگام انتخاب، تسلیم خواستهای مخالف آن شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
مثال حلشده
سه نفر به فرد نیازمندی کمک میکنند. اولی فقط چون وجدانش فرمان میدهد، دومی برای اینکه در آینده دیگران نیز به او کمک کنند، و سومی چون عقلش نیکوکاری را کمالی برای روح میشناسد. دلیل هر نفر با کدام دیدگاه درس هماهنگ است؟
ابتدا انگیزهها را جدا میکنیم؛ ظاهر کار هر سه کمک کردن است، اما دلیل انجام آن تفاوت دارد.
نفر اول فقط از وجدان پیروی میکند و هدف شخصی ندارد؛ این دلیل با معیار کانت برای خیر اخلاقی هماهنگ است.
نفر دوم به کمک متقابل و منفعت آینده توجه دارد؛ این دلیل با توضیح طبیعتگرایانِ مطرحشده در درس از اخلاق هماهنگ است.
نفر سوم بر شناخت عقلیِ فضیلت و رشد روح تکیه میکند؛ این دلیل با دیدگاه فیلسوفان مسلمان هماهنگ است.
جواب: شباهت رفتار این سه نفر، تفاوت مبنای آن را از بین نمیبرد: اولی بر وجدان، دومی بر منفعت اجتماعی و سومی بر تشخیص عقل و کمال روح تکیه دارد.
نکات مهم
کانت خیر اخلاقی را در عملِ صرفاً برخاسته از وجدان میبیند و میخواهد قاعدۀ رفتارمان را برای همگان بپذیریم.
طبیعتگرایان و ماتریالیستهای مطرحشده در درس، قواعد اخلاقی را راهی برای حفظ منفعت افراد در زندگی اجتماعی میدانند.
فیلسوفان مسلمان، عقل عملی را شناسندۀ فضیلت و فضیلتها را مایۀ کمال روح میدانند، اما تمایلات مادی میتوانند مانع عمل به آنها شوند.
درس ۱۱ · صفحهٔ ۹۰ تا ۹۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
ج) فیلسوفان مسلمان
در این درس یاد میگیری … دیدگاه فیلسوفان مسلمان را دربارۀ شناخت فضیلت، علت رفتار خلاف آن و نقش اعتقاد به خدا توضیح بدهی و انگیزۀ رفتارهای اخلاقی را در یک موقعیت روزمره تحلیل کنی.
پیش از شروع
دو نفر به یک سالمند زمینخورده کمک میکنند؛ یکی از نگرانی برای او و دیگری از ترس اینکه آشنایی او را ببیند. آیا کار این دو از نظر اخلاقی هیچ تفاوتی ندارد؟
ظاهر کارشان یکسان است، اما انگیزههایشان فرق دارد. برای تحلیل اخلاقی، باید ببینیم فرد چه چیزی را خوب میداند و هنگام تعارض خواستههایش، چرا آن کار را انتخاب میکند.
عقل، راهنمای خوبی و بدی
عقل، راهنمای خوبی و بدی
فرض کن فروشندهای اشتباهی پول بیشتری به تو پس داده است. وقتی فکر میکنی «پس دادن این پول درست است و نگهداشتنش نادرست»، داری دربارۀ خوبی و بدیِ یک رفتار داوری میکنی.
از نظر ابنسینا و دیگر فیلسوفان مسلمان، عقل میتواند فضیلتها و رذیلتها را بشناسد. آنان عقل را از این جهت که خوب و بدِ رفتار را تشخیص میدهد، عقل عملی مینامند؛ پس «عملی» اینجا به معنای تشخیص در حوزۀ رفتار است.
چرا عدالت، نیکوکاری، خویشتنداری و شجاعت ارزشمندند؟ در این دیدگاه، این ویژگیها باعث رشد و کمال روح میشوند؛ همانطور که غذای مناسب به رشد جسم کمک میکند. در مقابل، ویژگیهایی مانند ستم و بخل به روح آسیب میزنند. بنابراین ارزش فضیلت فقط در سودی نیست که به زندگی اجتماعی میرساند؛ فضیلت، خودِ انسان را هم پرورش میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
چرا برخلاف خوبی عمل میکنیم؟
چرا برخلاف خوبی عمل میکنیم؟
تا حالا شده بدانی کاری درست است، اما انجام دادنش برایت سخت باشد؟ از نظر فیلسوفان مسلمان، شناختن و دوست داشتن خوبی، با انتخاب کردن آن یکی نیست.
انسان هم تمایلات مادی دارد، مثل علاقه به ثروت و لذت، و هم تمایلات روحی و معنوی، مثل علاقه به عدالت و سخاوت. گاهی این دو در یک موقعیت با هم تعارض پیدا میکنند.
مثلاً فروشندهای را تصور کن که میداند رعایت انصاف خوب است، اما برای به دست آوردن پول بیشتر، از ناآگاهی مشتری سوءاستفاده میکند. او لزوماً خوبیِ انصاف را انکار نکرده؛ در این انتخاب، میل به سود بیشتر را بر آن ترجیح داده است.
پس علاقه به فضیلت، انجام آن را تضمین نمیکند. اگر تمایل مادی در موقعیت تعارض قویتر باشد، ممکن است انسان را از فضیلت دور کند. البته صرفِ علاقه به پول یا لذت، به معنای بدکاری نیست؛ مسئله این است که هنگام تعارض، کدام خواسته را مقدم میکنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
پشتوانۀ اخلاق، نه اجبار
پشتوانۀ اخلاق، نه اجبار
فرض کن هنگام خرید، فروشنده اشتباهی پول بیشتری به تو پس میدهد. میدانی پس دادن پول درست است، اما میل به نگه داشتن آن هم وسوسهات میکند. چه چیزی میتواند انتخاب درست را تقویت کند؟
از نظر فیلسوفان مسلمان، شناخت خوبی و علاقه داشتن به آن، بهتنهایی برای انجامش کافی نیست. اعتقاد به خدا، پشتوانۀ انتخاب فضیلت است: باور به اینکه خدا انسان را به خوبی دعوت میکند و برای رفتارهای او پاداش و مجازات قرار داده است، انگیزۀ انجام کار درست را نیرومندتر میکند. در این مثال، چنین باوری میتواند انگیزۀ پس دادن پول را تقویت کند.
اما «تقویت انگیزه» با «مجبور شدن» فرق دارد. انسان همچنان اختیار دارد و ممکن است برای رسیدن به خواستههایش، برخلاف فرمان خدا رفتار کند. پس در این دیدگاه، اعتقاد به خدا به انتخاب اخلاقی کمک میکند، ولی خوب بودنِ همیشگیِ رفتار فرد را تضمین نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱
یک رفتار، دو انگیزه
یک رفتار، دو انگیزه
اگر فقط پایان ماجرا را ببینیم، علی و رحمان هر دو به سالمند کمک کردهاند؛ اما آیا دلیل ایستادنشان هم یکی است؟ برای تحلیل اخلاقی، باید کنار «چه کاری انجام شد؟» بپرسیم: «چرا انجام شد؟»
علی ابتدا نگران دیر رسیدن به مسابقه است، ولی نگرانی برای حال مادربزرگ احمد بر عجلهاش غلبه میکند. پس انگیزۀ کمک او، توجه به وضعیت سالمند است. رحمان هم عجله دارد و از زمین خوردن مادربزرگ احمد خوشحال است؛ اما وقتی احتمال میدهد عمویش او را ببیند، برای کمک میایستد. انگیزۀ تصمیم او ترس از دیدهشدنِ بیاعتناییاش است، نه نگرانی برای سالمند.
مثلاً دو دانشآموز ممکن است وسیلۀ گمشدۀ همکلاسیشان را پس بدهند؛ یکی برای رعایت حق صاحبش و دیگری فقط از ترس دوربین مدرسه. یکسان بودنِ ظاهر رفتار، به معنای یکسان بودنِ انگیزه نیست. البته اینجا انگیزهها را از توضیح خودِ ماجرا میشناسیم؛ در زندگی واقعی نباید بدون شواهد، نیت دیگران را حدس قطعی بزنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲
مثال حلشده
سارا هنگام خرید متوجه میشود فروشنده پول بیشتری به او پس داده است. ابتدا وسوسه میشود پول را نگه دارد تا وسیلهای بخرد، اما فکر میکند نگه داشتن پولِ دیگری خلاف انصاف است و آن را پس میدهد. این تصمیم را با دیدگاه فیلسوفان مسلمان چگونه تحلیل میکنی؟
شناخت اخلاقی را پیدا میکنیم: سارا نادرست بودن نگه داشتن پول دیگری را تشخیص میدهد؛ این تشخیص به عقل عملی مربوط است.
دو تمایل را جدا میکنیم: میل به خرید وسیله در برابر میل به رعایت انصاف قرار گرفته است.
انتخاب نهایی را بررسی میکنیم: سارا با پس دادن پول، فضیلت را بر منفعت مادی ترجیح داده است.
از نتیجهگیری اضافی پرهیز میکنیم: در ماجرا به باور دینی سارا اشاره نشده، پس نمیتوانیم با اطمینان آن را انگیزۀ این تصمیم بدانیم.
جواب: رفتار سارا نشان میدهد که شناخت و دوست داشتن فضیلت میتواند با میل به منفعت شخصی درگیر شود؛ او در این موقعیت انصاف را ترجیح داده است. بنابراین وجود میل مادی به معنای غلبۀ حتمی آن نیست.
نکات مهم
از نظر فیلسوفان مسلمان، عقل عملی خوبی و بدی رفتار را تشخیص میدهد و فضیلتها را مایۀ رشد روح میداند.
علاقه به فضیلت برای عمل کردن کافی نیست، زیرا تمایلات مادیِ قوی ممکن است در تعارض با فضیلت بر انتخاب انسان غلبه کنند.
اعتقاد به خدا پشتوانۀ انتخاب فضیلت است، نه تضمین آن؛ همچنین برای تحلیل اخلاقی رفتار باید انگیزۀ فرد را در کنار ظاهر عمل بررسی کرد.
درس ۱۲ · صفحهٔ ۹۴ تا ۹۸ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
کتابشناسی
در این درس یاد میگیری اطلاعات کتابشناسی را بخوانی، نقش نویسنده و مترجم را تشخیص بدهی و با کمک عنوان و مشخصات کتاب، منبعی مرتبط با پرسشت پیدا کنی.
پیش از شروع
اگر بخواهی کتاب «تأملات در فلسفه اولی» را پیدا کنی، از کجا میفهمی نویسندهاش دکارت است یا احمد احمدی؟
در کتابشناسی، کنار عنوان کتاب نامهایی با نقشهای متفاوت میآید؛ هر نامی نام نویسنده نیست. در این نمونه، دکارت نویسنده و احمد احمدی مترجم است؛ توجه به همین تفاوت کمک میکند کتاب موردنظرت را درست پیدا کنی.
شناسنامهٔ کوتاه یک کتاب
شناسنامهٔ کوتاه یک کتاب
فرض کن میخواهی کتابی را از کتابخانه بگیری، اما فقط بخشی از نامش را به یاد داری. اگر نام نویسنده یا ناشر را هم بدانی، کتابدار راحتتر میتواند کمکت کند. کتابشناسی همین اطلاعات شناسایی را بهصورت فشرده در اختیار ما میگذارد؛ هر مدخل، یعنی هر مورد از این فهرست، مثل شناسنامهٔ کوتاه یک کتاب است.
برای نمونه، مدخل «آموزش فلسفه» در صفحهٔ ۹۴ این اطلاعات را دارد:
عنوان کتاب: آموزش فلسفه
نویسنده: محمدتقی مصباح یزدی؛ در فهرست، نام خانوادگی پیش از نام آمده است.
ناشر: انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی ـ معاونت فرهنگی
محل انتشار: تهران
سال انتشار: ۱۳۶۶
این مشخصات در کنار هم کمک میکنند کتاب را دقیقتر شناسایی و جستوجو کنیم. مثلاً «تهران» میگوید کتاب کجا منتشر شده، اما نام ناشر مشخص میکند چه مؤسسهای آن را منتشر کرده است. حالا ببین میتوانی یکی از این اطلاعات را از بقیه جدا کنی؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
نویسنده یا مترجم؟
نویسنده یا مترجم؟
اگر روی جلد یک کتاب چند نام ببینی، آیا همهٔ آنها نویسندهاند؟ نه؛ هر نام ممکن است نقش متفاوتی داشته باشد. نویسنده کسی است که اثر را نوشته است؛ مترجم آن را از زبان اصلی به زبان دیگری برمیگرداند.
حالا به مشخصات «تأملات در فلسفه اولی» در صفحهٔ ۹۴ نگاه کن: «دکارت، رنه» نام نویسنده است؛ یعنی رنه دکارت. عبارت «مترجم احمد احمدی» هم روشن میکند که احمد احمدی مترجم این اثر است، نه نویسندهٔ آن. «مرکز نشر دانشگاهی» نیز نام ناشر است، نه نام یک شخص.
این تفاوت هنگام پیدا کردن کتاب به کارت میآید. مثلاً اگر کتابدار بپرسد «اثر چه کسی را میخواهی؟»، نام نویسنده را میگویی؛ اگر بپرسد «با ترجمهٔ چه کسی؟»، نام مترجم را. پس بهجای شمردن نامها، نقش هر نام را از روی مشخصات کتاب تشخیص بده.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
از پرسش تا انتخاب منبع
از پرسش تا انتخاب منبع
فرض کن میخواهی دربارهٔ منطق و فلسفه در علوم اسلامی بیشتر بدانی. در کتابشناسی، عنوان «کلیات علوم اسلامی» توجهت را جلب میکند؛ اما سرنخ دقیقتر، عبارت «جلد اوّل منطق و فلسفه» است. این عبارت نشان میدهد کدام جلد به موضوع جستوجویت نزدیکتر است.
برای انتخاب منبع، اول پرسشت را روشن کن؛ بعد در عنوانها دنبال واژههای مرتبط بگرد و مشخصات جلد را هم بخوان. مثلاً برای پرسشی دربارهٔ اخلاق، عنوان «فلسفه اخلاق» میتواند نقطهٔ شروع مناسبی باشد.
البته عنوان، سرنخ است؛ نه تضمین پاسخ. همانطور که نام یک پوشه در گوشی نشان نمیدهد دقیقاً چه فایلهایی در آن است، نام کتاب هم همهٔ محتوایش را آشکار نمیکند. پس بعد از پیدا کردن کتاب، فهرست مطالب و بخش مرتبط را بررسی کن تا ببینی واقعاً به پرسشت پاسخ میدهد یا نه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵
مثال حلشده
میخواهی دربارهٔ تاریخ اندیشههای فلسفی مطالعه کنی. در کتابشناسی، «تاریخ فلسفه» کاپلستون با چند جلد معرفی شده است. چگونه از این مدخل برای شروع جستوجو استفاده میکنی؟
موضوع جستوجو را مشخص میکنیم: تاریخ اندیشههای فلسفی.
عنوان «تاریخ فلسفه» را سرنخی مرتبط با این موضوع در نظر میگیریم.
نام فردریک کاپلستون و انتشارات علمی و فرهنگی را برای شناسایی و پیدا کردن کتاب یادداشت میکنیم.
چون چند جلد معرفی شده است، فهرست مطالب جلدهای در دسترس را بررسی میکنیم؛ عنوان کلی کتاب بهتنهایی مشخص نمیکند کدام جلد به پرسش ما پاسخ میدهد.
جواب: «تاریخ فلسفه» نوشتهٔ فردریک کاپلستون گزینهای برای شروع این جستوجو است؛ بااینحال، باید فهرست مطالب جلدهای معرفیشده را بررسی کنیم تا جلد و بخش مرتبط با پرسشمان را بیابیم.
نکات مهم
کتابشناسی اطلاعاتی مانند عنوان، نویسنده، ناشر و سال انتشار را برای شناسایی و یافتن کتاب در اختیارمان میگذارد.
هنگام خواندن مشخصات کتاب، باید نقش نویسنده و مترجم را از هم جدا کنیم.
عنوان و مشخصات جلد برای انتخاب منبع سرنخ میدهند، اما برای اطمینان از مرتبط بودن کتاب باید محتوای آن را هم بررسی کنیم.
در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درسها قدم به قدم پیش میرود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حلشده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت میشود و سوالهای هر درس در روزهای بعد برای مرور برمیگردند. درسهای تعاملی رایگاناند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.
ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبتنام مستقیم به همین بخش از پنل برمیگردی.