درس ۱ · صفحهٔ ۲۰۸ تا ۲۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
شخصیت انسانی زن و مرد
در این درس یاد میگیری نگاه قرآن به شخصیت انسانی زن و مرد را توضیح دهی و برابری در ارزش انسانی را از تفاوتهای مکمل و نقش آنها در پایداری خانواده تشخیص دهی.
پیش از شروع
آیا برابر بودن ارزش انسانی زن و مرد یعنی باید در همۀ ویژگیها و نقشها هم یکسان باشند؟
نه؛ ارزش انسانی برابر، به معنای یکسان بودن همۀ ویژگیها نیست. در نگاه قرآن، زن و مرد هدف انسانی مشترکی دارند و تفاوتهایشان میتواند زمینۀ مکمل بودن آنها باشد؛ معیار برتری نزد خدا هم تقواست، نه جنسیت.
پیوندی برای آرامش
پیوندی برای آرامش
وقتی روز سختی داشتهای، بودن کنار کسی که با مهربانی به حرفت گوش میدهد چه احساسی دارد؟ این تجربه کمک میکند بفهمیم چرا قرآن در سخن گفتن از پیوند همسران، آرامش را برجسته میکند.
در آیۀ سورۀ روم، آفرینش همسران و شکلگیری پیوند میان آنها از نشانههای خداوند معرفی میشود؛ نشانهای که انسان را به فکر کردن دعوت میکند. در این نگاه، ازدواج فقط کنار هم زندگی کردن نیست؛ پیوندی است که همسران در آن مایۀ آرامش یکدیگر میشوند.
قرآن در کنار آرامش، از دوستی و رحمت هم یاد میکند. برای نزدیک شدن به معنای این دو، همسرانی را تصور کن که از همراهی با هم خوشحالاند و هنگام بیماری یا ناراحتی، با مهربانی از یکدیگر مراقبت میکنند. پس در نگاه این آیه، پیوند خانوادگی با محبت و توجه به حال یکدیگر معنا پیدا میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۹
انسانیت و هدف مشترک
انسانیت و هدف مشترک
وقتی قرآن از «انسان»، «بنیآدم» یا «ناس» سخن میگوید، مخاطبش فقط مردان یا فقط زنان نیستند؛ این واژهها هر دو را در بر میگیرند. چرا؟ چون در نگاه قرآن، حقیقت انسان به روح اوست و روح، زن یا مرد بودن ندارد.
زن و مرد در ویژگیهای فطری، یعنی گرایشهای ریشهدار در سرشت انسان، مشترکاند. برای مثال، حقیقتجویی و میل به نیکی مخصوص یک جنس نیست؛ هم دختر و هم پسر میتوانند برای شناخت حقیقت تلاش کنند و به دیگران کمک کنند.
این اشتراک، به هدف زندگی هم مربوط است: نزدیکی به خدا و رسیدن به بهشت جاوید برای هر دو امکانپذیر است. نزدیکی به خدا یعنی رشد معنوی، نه کم شدن فاصلهای مکانی. پس زن یا مرد بودن، راه رسیدن به این هدف را به کسی اختصاص نمیدهد؛ هر دو میتوانند استعدادهای انسانی خود را در این مسیر شکوفا کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰۹
معیار کرامت انسانی
معیار کرامت انسانی
اگر بخواهیم ارزش انسانی دو نفر را بسنجیم، آیا زن یا مرد بودن بهتنهایی چیزی دربارۀ درستکاری آنها به ما میگوید؟
در فضای نزول قرآن، نگاه تحقیرآمیز به زنان رواج داشت؛ برای نمونه، برخی در جامعۀ جاهلی داشتن دختر را ننگ میدانستند. قرآن این نگاه را نپذیرفت و جنسیت را معیار کرامت انسان قرار نداد. در نگاه قرآن، آنچه انسان را نزد خدا ارزشمند میکند، فضایل انسانی، ایمان و تقواست. تقوا یعنی انسان مراقب انتخابها و رفتار خود باشد تا از فرمان خدا دور نشود.
مثلاً اگر کسی فرصت دارد حق دیگری را نادیده بگیرد، اما از این کار خودداری میکند، این انتخاب نشانهای از تقواست؛ زن یا مرد بودن او دلیل ارزشمندی این رفتار نیست.
پس برای داوری دربارۀ کرامت انسان، باید به ایمان و رفتار او توجه کنیم، نه اینکه صرفاً از روی جنسیت، کسی را برتر بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱۰
تفاوت برای تکمیل یکدیگر
تفاوت برای تکمیل یکدیگر
آیا دو نفر برای داشتن ارزش انسانی برابر، باید از هر جهت شبیه هم باشند؟ نه؛ برابری در ارزش، با یکسان بودن همۀ ویژگیها فرق دارد.
در نگاه کتاب، زن و مرد با وجود اشتراک در حقیقت انسانی و هدف زندگی، تفاوتهای جسمی و توانمندیهایی دارند که زمینۀ پذیرفتن نقشهای مکمل در خانواده میشود. مقصود از «مکمل بودن» این است که در کنار یکدیگر، نیازهای زندگی مشترک را پاسخ دهند و به تعادل خانواده کمک کنند؛ نه اینکه یکی انسان ارزشمندتری باشد.
کتاب برای نمونه، توانمندی عاطفی زنان را در پیوند با محبت مادری و توان جسمی بیشتر مردان را در پیوند با تأمین معاش توضیح میدهد. این نمونهها را نباید معیار ارزشگذاری افراد دانست یا از آنها نتیجه گرفت که همۀ افراد تواناییهای کاملاً یکسانی دارند.
در زندگی روزمره هم وقتی اعضای خانواده برای مراقبت از کودک یا انجام کارهای خانه همکاری میکنند، متفاوت بودن سهم و توانایی آنها به معنای بیشتر بودن ارزش انسانی یکی نیست. تفاوت نقش، دلیل برتری انسانی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱۱
از شناخت تا خانوادۀ پایدار
از شناخت تا خانوادۀ پایدار
دانستن اینکه زن و مرد مکمل یکدیگرند، بهتنهایی کافی نیست؛ مهم این است که این شناخت در رفتار روزمره دیده شود. یعنی همسران نیازهای یکدیگر را بشناسند و برای پاسخدادن به آنها همکاری کنند، نه اینکه هر تفاوتی را بهانۀ سرزنش کنند.
مثلاً وقتی یکی از همسران از روزی دشوار خسته است، دیگری میتواند به حرفهایش گوش دهد و در کارها همراهش شود. این همراهی، نمونهای از عملکردن به شناخت نیازهای یکدیگر است. کتاب با اشاره به تعبیر قرآنیِ «لباس یکدیگر»، توضیح میدهد که همسران کاستیهای هم را میپوشانند و پشتیبان یکدیگر میشوند.
اما این شناخت خودبهخود به دست نمیآید. آموزش پیش از ازدواج نزد معلمان و مربیان مورد اعتماد و مطالعۀ کتابهای مناسب، کمک میکند فرد با آگاهی بیشتری وارد زندگی مشترک شود. پس مسیر پایداری خانواده، از یادگرفتن میگذرد و با رفتار همراهانه ادامه پیدا میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱۱
مثال حلشده
در گفتوگویی دربارهٔ خانواده، کسی میگوید: «اگر زن و مرد ارزش انسانی برابر دارند، پس هر تفاوتی در نقشهای خانوادگی با این برابری ناسازگار است.» چگونه با استفاده از مطالب درس، این استدلال را بررسی میکنی؟
ابتدا برابری انسانی را روشن میکنیم: زن و مرد در حقیقت انسانی، ویژگیهای فطری و امکان رسیدن به هدف الهی مشترکاند.
سپس معیار برتری را مشخص میکنیم: جنسیت یا داشتن یک نقش خانوادگی، بهتنهایی نشانۀ برتری نزد خدا نیست؛ معیار، تقواست.
اکنون تفاوت نقشها را جداگانه بررسی میکنیم: در نگاه کتاب، تفاوتها برای تکمیل یکدیگر و شکلگیری خانوادۀ متعادلاند، نه برای ارزشگذاری نابرابر انسانها.
نتیجه میگیریم که این استدلال، برابری ارزش انسانی را با یکسانی همۀ نقشها اشتباه گرفته است؛ برای پایداری خانواده نیز شناخت و همکاری عملی لازم است.
نکات مهم
- قرآن پیوند همسران را از نشانههای خدا میداند و آرامش، دوستی و رحمت را در آن برجسته میکند.
- زن و مرد در حقیقت انسانی و هدف آفرینش مشترکاند و معیار برتری آنان تقواست، نه جنسیت.
- تفاوتهای مکمل زمانی به پایداری خانواده کمک میکنند که با شناخت، آموزش و عمل به درک متقابل همراه شوند.