۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس ۹ دین و زندگی دوازدهم انسانی؛ درسنامه و نکات مهم

«زندگی در دنیای امروز و عمل به احکام الهی»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • دین و زندگی ۳ (انسانی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۰۸ تا ۱۲۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۰۸ تا ۱۱۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

یگانه راه اطمینان

در این درس یاد می‌گیری چرا عمل به احکام الهی راه اطمینان به سعادت دنیوی و اخروی معرفی شده است و چگونه میان حکمت احکام، نیازهای تازه و رواج رفتارها تفاوت بگذاری.

پیش از شروع

اگر کاری سود مالی داشته باشد و میان خیلی از مردم هم رایج باشد، آیا همین کافی است که آن را راهی مطمئن برای خوشبختی بدانیم؟

نه؛ سود مالی و رواج یک کار، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که آن کار به سود زندگی و آیندهٔ انسان است. این درس توضیح می‌دهد که برای رسیدن به خوشبختی پایدار، باید پیامدهای دنیوی و اخروی کارها را با هم دید و به راهنمایی خداوند اعتماد کرد.

پایه‌ای مطمئن برای زندگی

پایه‌ای مطمئن برای زندگی

اگر روی زمینی سست خانه بسازیم، ظاهر زیبای خانه چقدر می‌تواند خیالمان را راحت کند؟ در آیهٔ سورهٔ توبه، انتخاب مسیر زندگی به ساختن بنا تشبیه شده است: مهم است که پایه‌های آن را کجا بگذاریم.

قرآن، رستگاری را در پاک‌کردن نفس از آلودگی‌ها می‌داند. این پاک‌سازی با توبه آغاز می‌شود، اما با پشیمانی از گذشته تمام نمی‌شود؛ برای پاک‌ماندن باید به دستورهای خدا، از جمله احکام، عمل کنیم. مثل وقتی که پس از کنارگذاشتن یک عادت آسیب‌زا، برای ادامهٔ راه به برنامه و مراقبت نیاز داریم.

چرا اعتماد به این دستورها پایه‌ای مطمئن معرفی می‌شود؟ چون هدف احکام فقط سامان‌دادن زندگی دنیا نیست؛ سعادت آخرت را هم در بر می‌گیرد. بنابراین، انسان عاقبت‌اندیش انتخاب‌هایش را بر تقوا و خشنودی خدا بنا می‌کند، نه فقط منفعت زودگذر. این اطمینان به معنای نداشتن مشکل در زندگی نیست؛ به معنای اعتماد به مسیر رسیدن به سعادت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹

حکمت احکام و مرز دانسته‌های ما

حکمت احکام و مرز دانسته‌های ما

آیا اگر دلیل یک دستور را ندانیم، یعنی آن دستور بی‌دلیل است؟ ندانستن دلیل، با نبودن دلیل فرق دارد. کتاب میان احکام الهی و سعادت انسان در دنیا و آخرت ارتباط برقرار می‌داند؛ حتی اگر همهٔ این ارتباط برای ما روشن نباشد.

در کتاب می‌خوانیم:

هر دستور خداوند، دلایل خاص خود را دارد که «حکمت» آن حکم و دستور نامیده می‌شود.

پرسیدن دربارهٔ حکمت احکام و کمک‌گرفتن از دانش‌های گوناگون برای شناخت آن، کاری ارزشمند است. اما کشف یک حکمت به معنای شناخت همهٔ حکمت‌ها نیست؛ دانسته‌های ما محدود است و علم خداوند نامحدود.

برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهن، برنامهٔ غذایی یک متخصص را در نظر بگیر: شاید بدانی یک خوراکی برای رشد استخوان مفید است، اما از نقش‌های دیگرش خبر نداشته باشی. شناخت همان یک فایده، شناخت کامل برنامه نیست. پس دربارهٔ احکام نیز نباید برداشت محدود خودمان را شناخت کامل بدانیم و تنها بر پایهٔ آن دربارهٔ عمل به حکم تصمیم بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰

هشدار برای پیشگیری از آسیب

هشدار برای پیشگیری از آسیب

اگر کنار یک مسیر پیاده‌روی، تابلوی «خطر ریزش سنگ» ببینی، آن را مخالفت با گردش می‌دانی یا هشداری برای حفظ سلامتت؟ در نگاه این درس، منع‌های دینی نیز برای پیشگیری از آسیب‌اند؛ خداوند خیر انسان را می‌خواهد و پیش از گرفتارشدن، او را از خطر آگاه می‌کند.

برای نمونه، اسلام با اصل ورزش و بازی مخالف نیست؛ بسیاری از ورزش‌ها مجازند و ورزش‌کردن تشویق شده است. حتی اگر ورزش با نیت آمادگی برای انجام وظایف الهی باشد، مستحب و دارای پاداش اخروی است. آنچه در اینجا منع می‌شود، ورزشِ همراه با قمار یا زیان‌آور است، نه همهٔ فعالیت‌های ورزشی.

پس نباید ممنوعیت یک فعالیت آسیب‌زا را به همهٔ سرگرمی‌ها تعمیم بدهیم. همچنین، دوست‌داشتن یک کار لزوماً نشانهٔ مفیدبودن آن نیست؛ ممکن است کاری خوشایند باشد، اما به ما آسیب برساند. در توضیح کتاب، معیار این هشدارها خیر و زیان واقعی انسان است، نه صرفاً پسند او.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

پاسخ به نیاز تازه، نه پذیرش هر خواسته

پاسخ به نیاز تازه، نه پذیرش هر خواسته

آیا پاسخ‌گویی دین به مسائل امروز یعنی پذیرفتن هر چیزی که مردم بخواهند؟ نیاز تازه با خواستهٔ ناسازگار با سعادت فرق دارد. با تغییر زندگی، پرسش‌های تازه‌ای پیش می‌آید؛ مثلاً خرید اینترنتی مسئله‌هایی دارد که در گذشته مطرح نبوده است. فقها و مجتهدان با تکیه بر منابع دین، حکم چنین مسئله‌هایی را استخراج می‌کنند؛ نه اینکه صرفاً مطابق میل مردم حکم بدهند.

پس «متناسب با شرایط تازه» به معنای کنارگذاشتن معیارهای دینی نیست. اگر کاری درآمدزا باشد، باز هم باید دید با سعادت انسان سازگار است یا نه.

کتاب برای روشن‌شدن این تفاوت، شراب و قمار را مثال می‌زند: برخی افراد از آنها منفعت اقتصادی داشتند، اما قرآن در کنار اشاره به این منفعت، گناهشان را بزرگ‌تر می‌داند. بنابراین، سود مالی به‌تنهایی برای درست‌بودن یک کار کافی نیست؛ همان‌طور که پردرآمدبودن یک پیشنهاد شغلی، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد پذیرفتنش درست است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

رواج یک رفتار، دلیل درستی آن نیست

رواج یک رفتار، دلیل درستی آن نیست

فرض کن در جمعی، شرط‌بندی بر سر نتیجهٔ بازی عادی شده باشد. آیا زیادشدن تعداد شرکت‌کنندگان، زیان‌های این کار را از بین می‌برد؟ رایج‌بودن با درست‌بودن یکی نیست.

کتاب برای توضیح این تفاوت، قمار را مثال می‌زند: پول و ثروت در مسیری به کار می‌رود که فایده‌ای برای جامعه ندارد و میان برنده و بازنده کینه و دشمنی ایجاد می‌شود. بزرگ و پرطرفدارشدن قمارخانه‌ها این آسیب‌ها را برطرف نمی‌کند؛ پس فراگیری قمار، دلیل تغییر حکم آن نیست.

نمونهٔ دیگر در درس، روابط جنسی خارج از چارچوب شرع است. کتاب بر آسیب این روابط به استحکام خانواده و سلامت جسمی و روحی انسان‌ها تأکید می‌کند و توضیح می‌دهد که منع قرآنی آن، مخصوص زمان نزول نبوده است.

پس هنگام ارزیابی یک رفتار، فقط نپرسیم «چند نفر انجامش می‌دهند؟»؛ بپرسیم «چه پیامدی برای انسان، خانواده و جامعه دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

مثال حل‌شده

یک برنامهٔ تلفن همراه، بازی همراه با قمار ارائه می‌کند. سازنده می‌گوید: «این برنامه هم طرفدار دارد، هم درآمد ایجاد می‌کند؛ پس چون محصول فناوری امروز است، باید مجاز باشد.» با استفاده از مطالب درس، استدلال او را بررسی کن.

  1. ابتدا دلیل‌های سازنده را جدا می‌کنیم: استقبال مردم، درآمدزایی و استفاده از فناوری تازه.

  2. استقبال مردم به‌تنهایی درستی یک رفتار را ثابت نمی‌کند؛ رواج یک کار، آسیب‌های آن را برطرف نمی‌سازد.

  3. درآمدزایی نیز معیار کافی نیست؛ درس دربارهٔ قمار به هدررفتن ثروت در مسیری بی‌فایده برای جامعه و ایجاد کینه و دشمنی اشاره می‌کند.

  4. تازه‌بودن ابزار، نیاز به بررسی حکم را مطرح می‌کند، نه اینکه هر فعالیتی با آن ابزار مجاز شود؛ پس نتیجهٔ سازنده از دلیل‌هایش به دست نمی‌آید.

جواب: این استدلال کافی نیست؛ سود مالی و استقبال مردم، آسیب‌های قمار را از بین نمی‌برد و بررسی حکم یک فعالیت تازه نیز به معنای تأیید خودکار آن نیست.

نکات مهم

  • در نگاه این درس، توبه آغاز پاک‌سازی جان است و ادامهٔ این مسیر به عمل به دستورهای الهی و بناکردن زندگی بر تقوا و رضایت خدا نیاز دارد.
  • احکام با سعادت انسان پیوند دارند و شناخت برخی حکمت‌های آن‌ها ارزشمند است، اما به معنای آگاهی از همهٔ حکمت‌ها نیست.
  • هشدارهای دینی برای پیشگیری از آسیب‌اند و نه سود اقتصادی، نه رواج اجتماعی و نه تازه‌بودن یک فعالیت، به‌تنهایی مجازبودن آن را ثابت نمی‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۱۲ تا ۱۱۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

زندگی در شرایط ویژه

در این درس یاد می‌گیری چگونه در شرایط فرهنگی امروز به احکام الهی پایبند بمانی و حکم موقعیت‌های سادهٔ مربوط به آثار فرهنگی، حق نشر، فضای مجازی، موسیقی و جشن‌ها را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر رفتاری در جامعه یا فضای مجازی خیلی رایج شود، آیا همین رایج‌بودن برای درست‌بودن آن کافی است؟ چطور می‌توان در چنین فضایی به باورهای دینی پایبند ماند؟

رایج‌شدن یک رفتار، به‌تنهایی معیار درستی آن نیست و حکم دینی را تغییر نمی‌دهد. در نگاه این درس، می‌توان با اعتمادبه‌نفس و توکل به خدا در زندگی امروز حضور داشت و در عین حال، انتخاب‌های فرهنگی و ارتباطی را با احکام الهی هماهنگ کرد.

پایبندی در شرایط دشوار

پایبندی در شرایط دشوار

اگر بیشتر افراد یک جمع رفتاری را عادی بدانند، آیا مخالفت با آن آسان است؟ گاهی سختیِ پایبندی به احکام، همین احساسِ متفاوت‌بودن است؛ اما رایج‌بودن یک رفتار، به‌تنهایی دلیل درست‌بودن آن نیست.

کتاب می‌پذیرد که فرهنگ و عادت‌های دنیای امروز همیشه با دستورات دینی هماهنگ نیستند؛ بنابراین عمل به بعضی احکام ممکن است دشوار شود. راه پیشنهادی آن، کنارگذاشتن حضور در جامعه یا تسلیم‌شدن در برابر عادت‌های رایج نیست؛ بلکه عمل آگاهانه، با اعتمادبه‌نفس و توکل به خداست.

مثلاً دانشجویی را تصور کن که در محیط تحصیلش رعایت پوشش دینی چندان معمول نیست. او می‌تواند ضمن مشارکت در فعالیت‌های علمی و برخورد محترمانه با دیگران، به حکم دینی خود هم پایبند بماند. در این حالت، رفتارش فرصتی فراهم می‌کند تا دیگران با شیوهٔ زندگی دینی آشنا شوند.

پس این پایبندی دو نتیجه دارد: ایمان در رفتار روزمره دیده می‌شود و زمینهٔ شناخت دیگران از اسلام فراهم می‌گردد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

فرهنگ‌سازی و حق پدیدآورنده

فرهنگ‌سازی و حق پدیدآورنده

اگر بخواهی برای کانال مدرسه محتوایی انتخاب کنی، فقط جذاب‌بودنش کافی است؟ در نگاه کتاب، فرهنگ نشان‌دهندهٔ هویت جامعه است؛ پس فعالیت فرهنگی باید به رشد ارزش‌هایی مانند ایمان، عدالت، خردورزی، دانش و پاکدامنی کمک کند.

تولید، توزیع و تبلیغ آثار برای گسترش فرهنگ و معارف اسلامی و مقابله با ابتذال اخلاقی، واجب کفایی است؛ یعنی همه وظیفه دارند، اما اگر عده‌ای به‌اندازهٔ کافی آن را انجام دهند، تکلیف از دیگران برداشته می‌شود.

البته هدف خوب، مجوز نادیده‌گرفتن حق دیگران نیست. پدیدآورندهٔ کتاب، فیلم، عکس یا نرم‌افزار، حق نشر و تکثیر اثرش را دارد. طبق حکم بیان‌شده در کتاب، اگر تولیدکننده تکثیر اثر را مجاز نداند، کپی‌کردن آن و نیز خرید و استفاده از نسخه‌های غیرمجاز حرام است.

مثلاً برای معرفی یک کتاب دینی در کانال مدرسه، نباید بدون اجازه نسخهٔ کامل آن را منتشر کنیم؛ می‌توانیم راه تهیهٔ مجازش را معرفی کنیم. فرهنگ‌سازی درست، هم محتوای ارزشمند می‌خواهد و هم رعایت حق پدیدآورنده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴

حضور مسئولانه در فضای مجازی

حضور مسئولانه در فضای مجازی

اگر مهارت ساختن یک صفحهٔ آموزشی را داشته باشی، چگونه می‌توانی از آن برای معرفی درست معارف دینی استفاده کنی؟ در احکام بیان‌شده در کتاب، ایجاد پایگاه اینترنتی یا شبکهٔ اجتماعی برای گسترش معارف اسلامی و مقابله با اندیشه‌های کفرآمیز و ابتذال اخلاقی، مستحب است و گاهی واجب کفایی می‌شود. در این موارد، افراد دارای توانایی علمی، فنی و مالی باید اقدام کنند؛ اگر به‌اندازهٔ کافی اقدام شد، تکلیف از دیگران برداشته می‌شود.

موضوع دیگر، جلوگیری از سلطهٔ رسانه‌ای بیگانگان است. کتاب توضیح می‌دهد که ابزارهای ارتباطی می‌توانند برای جمع‌آوری اطلاعات و اعمال سلطه به کار روند. جلوگیری از این سلطه، از مصداق‌های قاعدهٔ «نفی سبیل» است؛ یعنی نباید راه تسلط بیگانگان بر جامعهٔ اسلامی باز شود.

در این زمینه، وظیفه‌ها مکمل یکدیگرند: دولت باید زیرساخت ارتباطی بومی را فراهم کند و ما باید تا حد امکان از ابزارهای ارتباطی داخلی استفاده کنیم. مثلاً هنگام انتخاب ابزار ارتباطی برای گروه درسی، این مسئولیت را هم در نظر بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

معیار انتخاب موسیقی و رسانه

معیار انتخاب موسیقی و رسانه

فرض کن دوستی می‌گوید: «این آهنگ سنتی است؛ پس حتماً حلال است!» آیا نامِ سبک برای تشخیص حکم کافی است؟

طبق احکام بیان‌شده در کتاب، سنتی یا مدرن‌بودن، به‌تنهایی معیار حلال و حرام نیست. باید ویژگی موسیقی را در نظر گرفت: موسیقی‌ای حرام است که بی‌بندوباری و شهوت را تحریک و تقویت کند و مناسب مجالس لهو و لعب باشد؛ یعنی محفل‌هایی که با خوش‌گذرانیِ گناه‌آلود همراه‌اند. استفاده از ساز برای اجرای سرودها و برنامه‌های فرهنگی مفید نیز جایز است.

این دقت فقط به موسیقی محدود نمی‌شود. اگر فیلم یا رسانه‌ای دارای تصویرها یا متن‌های فسادآور، یا موسیقی مطرب و مناسب مجالس گناه باشد، تولید، پخش و تبلیغ آن گناه بزرگ و خریدوفروشش حرام است؛ تماشا یا گوش‌دادن به آن نیز حرام است.

پس هنگام انتخاب یک آهنگ یا بازنشر یک کلیپ، فقط به عنوان و ظاهر آن نگاه نکن؛ محتوا و ویژگی‌هایش را بسنج.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

شادی همراه با رعایت احکام

شادی همراه با رعایت احکام

آیا دینداری یعنی از جشن و شادی فاصله بگیریم؟ در احکام این درس، اصلِ شرکت در جشن‌ها جایز است؛ چه جشن عروسی باشد، چه جشن مذهبی یا ملی. البته در این مراسم باید احکام دینی، از جمله احکام روابط محرم و نامحرم، رعایت شود.

گاهی حضور در جشن، علاوه بر شادی، فایدهٔ دیگری هم دارد: مثلاً با شرکت در عروسی یکی از بستگان، دیدارها تازه می‌شود و پیوند خویشاوندی قوت می‌گیرد. اگر حضور در جشن موجب تقویت صلهٔ رحم یا تبلیغ دین شود، با رعایت همان شرط، مستحب است؛ یعنی کاری پسندیده و دارای پاداش، نه تکلیفی واجب.

پس برای تشخیص حکم، دو پرسش را کنار هم بگذار: «آیا احکام دین رعایت می‌شود؟» و «آیا این حضور به پیوند خویشاوندی یا تبلیغ دین کمک می‌کند؟» صرفِ نام جشن، برای تشخیص حکم کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶

مثال حل‌شده

گروه فرهنگی مدرسه برای یک جشن مذهبی می‌خواهد سرودی مفید اجرا کند. یکی از اعضا پیشنهاد می‌دهد فیلمی را هم که صاحب اثر تکثیرش را ممنوع کرده، کپی و میان شرکت‌کنندگان توزیع کنند؛ چون هدف برنامه دینی است. چگونه می‌توان برنامه را مطابق احکام این درس برگزار کرد؟

  1. ابتدا هر بخش برنامه را جداگانه بررسی می‌کنیم؛ دینی‌بودن هدف، به‌تنهایی همهٔ روش‌های اجرای آن را مجاز نمی‌کند.

  2. اجرای سرود و استفاده از ابزار موسیقی برای برنامهٔ فرهنگی مفید جایز است، به شرط آنکه موسیقی از نوع حرامِ توضیح‌داده‌شده در درس نباشد.

  3. چون صاحب فیلم تکثیر را مجاز ندانسته، کپی و توزیع آن مجاز نیست؛ هدف خوب، حق پدیدآورنده را از بین نمی‌برد.

  4. گروه می‌تواند از صاحب اثر اجازه بگیرد یا محتوایی را خودش تولید کند و جشن را با رعایت احکام برگزار کند؛ اگر این جشن به تبلیغ دین کمک کند، مستحب می‌شود.

جواب: گروه می‌تواند سرودی مفید و مجاز با محتوای تولیدی خود آماده کند، اثر دیگران را بدون اجازه تکثیر نکند و برنامه را با رعایت احکام برگزار کند؛ چنین جشنی اگر به تبلیغ دین کمک کند، مستحب است.

نکات مهم

  • در شرایط ناسازگار با احکام الهی نیز می‌توان با اعتمادبه‌نفس و توکل به دین پایبند ماند و با رفتار خود دیگران را با اسلام آشنا کرد.
  • فعالیت فرهنگی و مجازی باید همراه با تقویت ارزش‌های دینی، رعایت حق پدیدآورنده و جلوگیری از سلطهٔ رسانه‌ای باشد.
  • در انتخاب موسیقی و رسانه و شرکت در جشن‌ها، معیارْ رعایت احکام و ویژگی‌های محتوا و موقعیت است، نه صرفاً نام، سبک یا رواج آن‌ها.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۱۶ تا ۱۲۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ عرصۀ ورزش و بازی$^۱$:

در این درس یاد می‌گیری معیارها و احکام ورزش و بازی و فعالیت اقتصادی را بشناسی و با توجه به سلامت، اخلاق، عدالت و استقلال، موقعیت‌های روزمره را بررسی کنی.

پیش از شروع

یک مسابقۀ دوستانه یا یک خرید روزمره چطور می‌تواند از کاری معمولی به کاری ارزشمند، واجب یا حتی حرام تبدیل شود؟

در این درس می‌بینی که فقط ظاهرِ بازی یا خرید مهم نیست؛ هدف، شیوۀ انجام و پیامدهای آن هم اهمیت دارد. ورزش می‌تواند به سلامت و صمیمیت کمک کند، اما شرط‌بندی در همان ورزش حرام است؛ خرید هم ممکن است به اقتصاد کشور کمک کند یا وابستگی ایجاد کند.

ورزش؛ سلامت همراه با اخلاق

ورزش؛ سلامت همراه با اخلاق

فرض کن برای بچه‌های محله یک مسابقۀ والیبال ترتیب داده‌ای. این برنامه چگونه می‌تواند علاوه بر تفریح، ارزش دینی هم داشته باشد؟

اسلام به مراقبت از سلامت و تقویت بدن اهمیت می‌دهد؛ اما قدرت بدنی باید با فروتنی همراه باشد، نه وسیله‌ای برای تحقیر دیگران. اگر برگزاری بازی گروهی به صمیمیت خویشاوندان و همسایگان و سلامت اخلاقی خانواده کمک کند، برگزارکنندگان آن پاداش اخروی دارند.

البته دوستانه بودن مسابقه، هر کاری را مجاز نمی‌کند. مثلاً اگر دو تیم شرط کنند که بازنده مبلغی به برنده بدهد، این شرط‌بندی حرام است؛ حتی اگر همۀ بازیکنان راضی باشند و هدفشان تفریح باشد.

حالا یک حالت مهم‌تر: اگر برای دور نگه‌داشتن افراد جامعه از فساد، فراهم‌کردن امکانات ورزشی ضروری شود، این کار واجب کفایی است؛ یعنی اگر به اندازۀ کافی افرادی آن را انجام دهند، تکلیف از دیگران برداشته می‌شود؛ وگرنه مسئولیت همچنان باقی است.

پس در ارزیابی یک فعالیت ورزشی، فقط به هیجان و بردوباخت نگاه نکن؛ سلامت، اخلاق و شیوۀ برگزاری آن هم مهم‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶

از مدیریت اقتصادی تا روزی حلال

از مدیریت اقتصادی تا روزی حلال

اگر شهری پر از فروشگاه و ساختمان نو باشد، آیا حتماً اقتصاد سالمی دارد؟ رونق ظاهری کافی نیست. در نگاه این درس، مدیران باید اقتصاد را به سوی سه هدف ببرند: استقلال و جلوگیری از سلطۀ بیگانگان؛ عدالت و کاهش فاصلۀ طبقاتی؛ و آبادانی، بدون دنیازدگی و تجمل‌گرایی.

در کنار مسئولان، مردم هم نقش دارند: باید درآمدشان از راه حلال باشد. مثلاً فروشنده‌ای که عیب کالا را پنهان می‌کند، فقط به خریدار آسیب نمی‌زند؛ اعتماد در دادوستد را هم ضعیف می‌کند. تولید کالای کم‌کیفیت و فریبکاری نیز با تلاش برای روزی پاک سازگار نیست. روزی حلال، هم در زندگی و تربیت فرزندان اثر مثبت دارد و هم به اقتصاد کشور کمک می‌کند.

اما نیت خوب به‌تنهایی کافی نیست؛ باید احکام تجارت را یاد گرفت. فرض کن می‌خواهی فروش اینترنتی راه بیندازی: پیش از شروع، لازم است حلال و حرام معاملات را بشناسی. تأکید امام علی‌(ع) بر مقدم بودن یادگیری احکام بر تجارت، برای همین است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

خرید مسئولانه و مبارزه با فساد

خرید مسئولانه و مبارزه با فساد

وقتی برای مدرسه کیف می‌خری، انتخابت فقط یک موضوع شخصی نیست؛ خرید تو می‌تواند به تولید و اشتغال داخل کشور هم کمک کند. کتاب از مردم می‌خواهد کالای ایرانی مصرف کنند و هم‌زمان از تولیدکنندگان می‌خواهد کالای باکیفیت به دست مردم برسانند. پس حمایت از تولید داخلی، مسئولیتی دوطرفه است؛ خریدار مسئول انتخاب خود است و تولیدکننده مسئول کیفیت محصول.

یک حکم مشخص را هم به خاطر بسپار: اگر مصرف کالای خارجی باعث وابستگی کشور شود، خودداری از خرید آن واجب است. نباید این شرط را نادیده گرفت و حکم را به هر کالای خارجی تعمیم داد.

در کنار مردم و تولیدکنندگان، مدیران نیز مسئول‌اند. فساد اداری و مالی و زندگی تجملی برخی مسئولان، هم به اقتصاد و عدالت آسیب می‌زند و هم اعتماد عمومی را کم می‌کند. مدیران باید با دوری از این رفتارها الگو باشند؛ مردم نیز با الگوگیری از پیامبر و امر به معروف و نهی از منکر، در سالم نگه‌داشتن روابط اقتصادی نقش دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

ساده‌زیستی و مراقبت از محیط‌زیست

ساده‌زیستی و مراقبت از محیط‌زیست

تصور کن برای یک دورهمی کلاسی خرید می‌کنی. انتخاب تو فقط به پولی که می‌پردازی مربوط نیست؛ مقدار زباله و احساسی که در هم‌کلاسی‌ها ایجاد می‌شود هم مهم است.

کتاب در این بخش دو مسئولیت را یادآوری می‌کند: مراقبت از محیط‌زیست و توجه به وضعیت افراد کم‌بضاعت. برای مسئولیت اول، باید مصرف موادی مانند پلاستیک، کاغذ و سموم شیمیایی را تا حد امکان کاهش دهیم و اطرافیان را هم به این کار تشویق کنیم؛ مثلاً به‌جای کیسه‌های پلاستیکی متعدد، ساک چندبارمصرف ببریم.

برای مسئولیت دوم، بهتر است از چشم‌وهم‌چشمی در لباس و وسایل فاصله بگیریم. نمایش مداوم وسایل گران‌قیمت ممکن است برای کسی که توان خریدشان را ندارد، اندوه‌آور باشد. ساده‌زیستی یعنی دوری از تجمل و مدگرایی، نه کنار گذاشتن پاکیزگی و آراستگی. یک پذیرایی ساده با وسایل قابل‌استفادۀ دوباره، می‌تواند هم زبالۀ کمتری تولید کند و هم فضای جمع را از رقابت تجملی دور نگه دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

تجارت و حفظ استقلال

تجارت و حفظ استقلال

آیا سود مالی، تنها معیار مناسب‌بودن یک رابطۀ تجاری است؟ در نگاه این بخش از کتاب، باید دید آن رابطه چه اثری بر استقلال کشور دارد.

گاهی وابستگی اقتصادی به کشوری دیگر، به آن کشور امکان می‌دهد هنگام اختلاف یا بحران، با قطع کالاهای ضروری فشار وارد کند. برای مثال، اگر تأمین یک کالای حیاتی فقط به یک کشور وابسته باشد، توقف فروش آن می‌تواند مشکل‌ساز شود. به همین دلیل، طبق حکم بیان‌شده در کتاب، دولت موظف است روابط اقتصادی را طوری تنظیم کند که دیگر کشورها نتوانند در موقعیت خطر، از این وابستگی برای فشار استفاده کنند. پس منظور، کنارگذاشتن همۀ روابط تجاری نیست؛ جلوگیری از سلطه‌پذیری است.

کتاب همچنین حکم مشخص دیگری بیان می‌کند: هر تجارتی که به نفع رژیم صهیونیستی باشد حرام است؛ از جمله واردکردن و ترویج کالاهایی که سرمایه‌داران این رژیم در آن‌ها شریک‌اند. بنابراین، در ارزیابی تجارت، علاوه بر سود، باید پیامدها و بهره‌مندان آن را هم شناخت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

مثال حل‌شده

فروشنده‌ای می‌خواهد از تولید داخلی حمایت کند، اما می‌داند یک محمولۀ ایرانی کیفیت پایینی دارد. او پیشنهاد می‌کند عیب کالا را به مشتری نگوید تا فروش بیشتر شود. این تصمیم را با معیارهای درس بررسی کن.

  1. هدف را از روش جدا می‌کنیم: حمایت از تولید داخلی ارزشمند است، اما هر روشی برای رسیدن به آن پذیرفتنی نیست.

  2. وظیفۀ تولیدکننده را بررسی می‌کنیم: حمایت مردم، مسئولیت عرضۀ کالای مرغوب را از دوش تولیدکننده برنمی‌دارد.

  3. روش فروش را می‌سنجیم: پنهان کردن عیب برای فروش بیشتر، فریبکاری در معامله است و با تلاش برای کسب روزی حلال سازگار نیست.

  4. راه اصلاح را پیشنهاد می‌دهیم: فروشنده عیب را صادقانه بیان کند و از تولیدکننده بخواهد کیفیت کالا را بهبود دهد.

جواب: این طرح در شکل فعلی با معیارهای درس سازگار نیست؛ تولیدکننده باید کیفیت را اصلاح کند و فروشنده باید کالا را صادقانه معرفی کند تا حمایت از تولید داخلی با کسب حلال همراه شود.

نکات مهم

  • ورزش باید در خدمت سلامت، فروتنی و روابط سالم باشد؛ شرط‌بندی در آن حرام است و تأمین امکاناتش در صورت ضرورت برای پیشگیری از فساد، واجب کفایی می‌شود.
  • اقتصاد سالم به مدیریت عادلانه و استقلال‌محور، کسب حلال، یادگیری احکام تجارت، تولید باکیفیت، حمایت از کالای ایرانی و مقابله با فساد نیاز دارد.
  • مسئولیت اقتصادی شامل ساده‌زیستی، مراقبت از محیط‌زیست، جلوگیری از وابستگی و پرهیز از تجارتِ سودمند برای رژیم صهیونیستی نیز می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۲۰ تا ۱۲۱ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

قرائت

در این درس یاد می‌گیری با خواندن جمله‌به‌جملهٔ آیات قرائت و توجه به ترجمه، پیام تغییر قبله، جایگاه امت میانه و اهمیت پیروی از فرمان خدا را توضیح دهی.

پیش از شروع

اگر قبلهٔ مسلمانان تغییر کند، آیا نمازهایی که پیش از آن به سوی قبلهٔ قبلی خوانده‌اند، بی‌ارزش می‌شود؟

نه؛ در این آیات، خدا اطمینان می‌دهد که نمازهای پیشین مسلمانان تباه نمی‌شود. تغییر قبله فرصتی بود تا روشن شود چه کسی از پیامبر پیروی می‌کند و چه کسی از راه خود بازمی‌گردد.

پاسخ به اعتراض دربارهٔ قبله

پاسخ به اعتراض دربارهٔ قبله

اگر کسی بپرسد «چرا مسلمانان جهت قبلهٔ خود را تغییر دادند؟»، برای پاسخ از کجا شروع می‌کنی؟ آیهٔ نخست این درس، همین اعتراض را مطرح می‌کند و توجه ما را به صاحب فرمان برمی‌گرداند.

این بخش را آرام بخوان و سپس معنایش را مرور کن:

قُل لِّلَّـهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ

یعنی مشرق و مغرب از آنِ خداست. پس هیچ جهتی مستقل از فرمان خدا، ملاک عبادت نیست؛ مهم این است که انسان از هدایت او پیروی کند. ادامهٔ آیه نیز یادآوری می‌کند که خدا به راه راست هدایت می‌کند.

برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهن، به مسیر رفتن به مدرسه فکر کن: انتخاب مسیر باید با توجه به مقصد و راهنمای درست باشد، نه فقط عادت همیشگی ما. در موضوع قبله هم نباید عادت به یک جهت را جایگزین فرمان خدا کرد.

پس پاسخ اصلی آیه این است: همهٔ جهت‌ها متعلق به خداست و معیار، هدایت اوست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

امت میانه و گواه بودن

امت میانه و گواه بودن

آیا فقط نامِ یک گروه کافی است تا دیگران آن را الگو بدانند؟ معمولاً رفتار اعضای آن گروه است که دیگران به آن توجه می‌کنند.

این بخش از آیه را آرام بخوان:

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا

«امت» یعنی جامعه و «وسط» در اینجا به معنای میانه است. آیه جایگاه مسلمانان را با مسئولیتی همراه می‌کند: آنان باید بر مردم گواه باشند. پس میانه بودن فقط یک عنوان افتخارآمیز نیست؛ رفتار و شیوهٔ زندگی این جامعه نیز اهمیت دارد.

حالا ادامه را بخوان:

لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا

به ارتباط دو بخش دقت کن: مسلمانان بر مردم گواه‌اند و پیامبر نیز بر مسلمانان گواه است. بنابراین، خودِ مسلمانان هم بیرون از دایرهٔ مسئولیت نیستند. مثل دانش‌آموزی که نمایندهٔ کلاس می‌شود؛ این جایگاه، مسئولیت رفتار خودش را کمتر نمی‌کند، بلکه توجه بیشتری می‌طلبد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

آزمون پیروی، نه تباهی نماز

آزمون پیروی، نه تباهی نماز

تصور کن کسی بپرسد: «اگر جهت قبله عوض شده، پس نمازهای قبلی ما چه می‌شود؟» آیهٔ 143143 به این نگرانی پاسخ می‌دهد: تغییر فرمان، به معنای بی‌ارزش شدن عمل به فرمان قبلی نیست. مسلمانان پیش‌تر مطابق دستور خدا نماز خوانده بودند؛ پس آن نمازها تباه نمی‌شد.

از سوی دیگر، تغییر قبله موقعیتی بود تا روشن شود چه کسی از پیامبر پیروی می‌کند و چه کسی از ایمان خود برمی‌گردد. پذیرفتن این تغییر آسان نبود، اما برای کسانی که خدا هدایتشان کرده بود، تحمل‌پذیر می‌شد.

حالا این عبارت را آرام بخوان: «وَمَا كَانَ اللَّـهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ». در ترجمهٔ این آیه، منظور از ایمان، نمازهایی است که به سوی قبلهٔ پیشین خوانده شده بود. پس دو نکته را کنار هم نگه دار: آشکار شدن پیروی از پیامبر و محفوظ ماندن ارزش نمازهای گذشته.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

رو به مسجدالحرام

رو به مسجدالحرام

فرض کن در سفر هستی و می‌خواهی نماز بخوانی. آیا چون از شهر خود دور شده‌ای، مقصدِ رو کردن در نماز هم تغییر می‌کند؟

در آیهٔ ۱۴۴، ابتدا از نگاه‌های انتظارآمیز پیامبر به آسمان سخن گفته می‌شود؛ او در انتظار تعیین قبله است. سپس فرمان خدا می‌رسد: رو کردن به سوی مسجدالحرام. این فرمان تنها برای پیامبر یا مسلمانانِ یک شهر نیست؛ مسلمانان هر جا باشند، باید رو به سوی آن کنند.

حالا این دو بخش را آرام و جداگانه بخوان و به ارتباطشان دقت کن:

«فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»

«وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ»

بخش اول، پیامبر را خطاب قرار می‌دهد و بخش دوم، فرمان را برای مسلمانان در هر مکان بیان می‌کند. پس در خانه یا سفر، قبله یکی است؛ هرچند جهت جغرافیاییِ رو کردن به آن، با توجه به محل حضور افراد متفاوت باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

پایبندی به حقیقت، نه خواسته‌ها

پایبندی به حقیقت، نه خواسته‌ها

آیا نپذیرفتن یک سخن، همیشه نشانهٔ نادرست بودن آن است؟ آیهٔ پایانی این قرائت می‌گوید حتی آوردن دلیل و نشانه هم لزوماً باعث نمی‌شود مخالفان، قبلهٔ پیامبر را بپذیرند. پس شناختن حقیقت با پذیرفته‌شدن آن از سوی دیگران یکی نیست.

برای تمرین قرائت، این بخش را آرام بخوان و به معنایش توجه کن:

وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ

در این عبارت، «علم» در برابر «خواسته‌های آنان» قرار گرفته است. هشدار آیه این است: پس از روشن‌شدن حقیقت، نباید برای همراه‌شدن با خواسته‌های دیگران از آن دست کشید؛ چنین کاری ستم است.

مثلاً اگر با دلیل می‌دانی خبری نادرست است، اصرار دوستانت آن را درست نمی‌کند. می‌توانی محترمانه گفت‌وگو کنی، اما همراهی با جمع نباید جای دلیل را بگیرد. البته پیام آیه، نشنیدنِ دلیل تازه نیست؛ نکوهشِ کنارگذاشتن آگاهی به‌خاطر خواسته‌های دیگران است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «اگر پیروی از خدا مهم است، چرا مسلمانان یک بار به قبلهٔ پیشین و بار دیگر به سوی مسجدالحرام نماز خواندند؟» با توجه به آیات، به او پاسخ بده.

  1. ابتدا معیار را پیدا می‌کنیم: آیات یادآوری می‌کنند که همهٔ جهت‌ها از آنِ خداست؛ پس تعیین قبله نیز به فرمان اوست.

  2. مسلمانان پیش از تغییر قبله، با رو کردن به قبلهٔ پیشین از فرمان خدا پیروی می‌کردند؛ بنابراین نمازهایشان تباه نشده بود.

  3. پس از فرمان تازه، اطاعت در این بود که رو به مسجدالحرام کنند؛ تغییر قبله نیز پیروی از پیامبر را آشکار می‌کرد.

جواب: معیار، پیروی از فرمان خداست، نه ثابت ماندن جهت قبله؛ مسلمانان پیش و پس از تغییر قبله باید به فرمان زمان خود عمل می‌کردند.

نکات مهم

  • همهٔ جهت‌ها از آنِ خداست و با فرمان او، مسلمانان باید در هر جا برای نماز رو به مسجدالحرام کنند.
  • خدا مسلمانان را امتی میانه و گواه بر مردم قرار داد و تغییر قبله، پیروی آنان از پیامبر را آشکار می‌کرد، نه اینکه نمازهای گذشته‌شان را تباه سازد.
  • وقتی حقیقت روشن شده است، نپذیرفتن مخالفان مجوز کنار گذاشتن آن و پیروی از خواسته‌های آنان نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های درس ۹ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

درس ۹ دین و زندگی دوازدهم انسانی · رایگان