درس ۱ · صفحهٔ ۵۴ تا ۵۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اختیار، حقیقتی وجدانی$^۱$ و مشهود
در این درس یاد میگیری اختیار و محدودبودن آن را توضیح دهی، نشانههایش را در تصمیمگیری، رضایت و پشیمانی و مسئولیتپذیری تشخیص دهی و مسئولیت انسان در انتخاب مسیر هدایت را درک کنی.
پیش از شروع
اگر کسی بگوید «من هیچ اختیاری ندارم»، اما بعد از گفتن حرفی ناراحتکننده پشیمان شود، پشیمانی او چه چیزی را دربارهٔ ادعایش نشان میدهد؟
وقتی میگوییم «کاش آن حرف را نمیزدم»، خودمان را قادر به نگفتن آن میدانیم. این پشیمانی یکی از نشانههای اختیاری است که در زندگی تجربه میکنیم؛ هرچند همهٔ اتفاقها در اختیار ما نیستند.
اختیار را در خودت پیدا کن
اختیار را در خودت پیدا کن
همین حالا میتوانی چند لحظه خواندن را متوقف کنی یا ادامه بدهی. برای شناختن این توانایی لازم نیست کسی از بیرون تو را بررسی کند؛ خودت آن را در درونت مییابی. اختیار یعنی توانایی انجام دادن یک کار یا ترک کردن آن.
برای روشنتر شدن موضوع، حرکت دست هنگام برداشتن لیوان آب را با لرزش غیرارادی دست مقایسه کن. هنگام برداشتن لیوان، حرکت دست تابع ارادهٔ توست؛ میتوانی آن را برداری یا از برداشتنش صرفنظر کنی. اما لرزش غیرارادی دست، انتخاب تو نیست.
وقتی میگوییم اختیار یک حقیقت وجدانی است، منظورمان این نیست که به «وجدان اخلاقی» و تشخیص خوب و بد مربوط است؛ یعنی هرکس بدون نیاز به دلیل و واسطه، آن را در خودش مییابد. حتی کسی که با زبان اختیار را انکار میکند، در زندگی روزمره انجام دادن یا ندادن کارها را انتخاب میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵
محدود، اما سرنوشتساز
محدود، اما سرنوشتساز
آیا مختاربودن یعنی هر چیزی در اختیار ماست؟ نه! تو برای تپیدن قلبت تصمیم نمیگیری و نمیتوانی با انتخاب خودت، آمدن فصل زمستان را متوقف کنی. بسیاری از کارهای بدن و رویدادهای طبیعت، بدون دخالت انتخاب ما اتفاق میافتند.
اما در اختیار نداشتن همهچیز، به معنای نداشتن هیچ اختیاری نیست. مثلاً نمیتوانی باریدن باران را متوقف کنی، ولی میتوانی تصمیم بگیری پیش از بیرونرفتن، چتر برداری. پس باید میان شرایطی که انتخاب ما نیستند و کاری که در آن شرایط انتخاب میکنیم، فرق بگذاریم.
همین توان انتخاب محدود، در زندگی ما نقش تعیینکننده دارد. وقتی میان وقتگذاشتن برای یادگیری و کنارگذاشتن درس انتخاب میکنی، در ساختن آیندهات سهم داری. بنابراین، نه همهٔ اتفاقها به خواست ماست و نه ما در شکلگیری سرنوشت خود بینقش هستیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵
فکر میکنم، انتخاب میکنم
فکر میکنم، انتخاب میکنم
فرض کن برای عصر امروز دو پیشنهاد داری: با دوستت بیرون بروی یا در خانه برای امتحان آماده شوی. به زمان باقیمانده تا امتحان و قولی که به دوستت دادهای فکر میکنی؛ بعد یکی را انتخاب میکنی و انجام میدهی.
همین سنجیدن راههای مختلف و تصمیم گرفتن میان آنها، یکی از نشانههای اختیار توست. خودت را در برابر راههای گوناگون میبینی و بررسی میکنی که کدام را انجام دهی؛ نه اینکه فقط یک رفتارِ ناخواسته از تو سر بزند.
گاهی این بررسی با تردید همراه است. تردید میان چند کار، به معنای نداشتن اختیار نیست؛ برعکس، نشان میدهد که خودت را قادر به انتخاب مییابی. البته اختیار به این معنا نیست که همیشه بهترین تصمیم را میگیری؛ ممکن است انتخاب کنی، اما انتخابت درست نباشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶
پیام رضایت و پشیمانی
پیام رضایت و پشیمانی
تا حالا شده بعد از فرستادن یک پیام تند، با خودت بگویی: «کاش آن را نمیفرستادم»؟ همین «کاش» نکتهای مهم دارد: تو باور داری که میتوانستی آن پیام را نفرستی، اما فرستادی. پس پشیمانی، نشانهٔ این است که انجام دادن یا ندادن آن کار را در توان خودت میدانستی.
رضایت از کار خودت هم پیامی شبیه این دارد. مثلاً وقتی با برنامهریزی برای امتحان آماده میشوی و از نتیجهات خرسندی، موفقیت را نتیجهٔ تلاش و انتخاب خودت میدانی.
بنابراین، رضایت و پشیمانی فقط دو احساس نیستند؛ از نشانههای اختیارند. در رضایت، کار موفق را به اراده و تصمیم خودمان نسبت میدهیم؛ در پشیمانی، متوجه میشویم که امکان ترک آن کار را داشتهایم. نکتهٔ اصلی، ارتباط این احساسها با انتخاب خودمان است، نه صرفاً خوشحال یا ناراحت بودن از هر اتفاقی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶
انتخاب من، مسئولیت من
انتخاب من، مسئولیت من
فرض کن کتاب دوستت را امانت گرفتهای و قول دادهای فردا برگردانی، اما برای راحتی خودت آن را نمیبری. چرا دوستت میتواند از تو بخواهد به قولت عمل کنی؟ چون انجامدادن این کار در اختیار تو بوده است. پذیرفتن مسئولیت کارها، یکی از نشانههای اختیار است. وقتی به کسی زیان میرسانیم و برای جبرانش قدم برمیداریم، میپذیریم که رفتارمان به انتخاب خودمان مربوط بوده است. عهد و پیمان هم بر همین توان انتخاب تکیه دارد.
این مسئولیت در برابر راهنمایی خداوند هم معنا دارد. خداوند راه را به انسان نشان داده، اما انسان را مجبور به پیمودن آن نکرده است؛ انسان میتواند از هدایت او بهره ببرد و سپاسگزار باشد، یا آن را نپذیرد و ناسپاسی کند. پس راهنماییشدن، جای انتخابکردن را نمیگیرد؛ ما در برابر انتخاب مسیر و پیامدهای آن مسئولیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶
مثال حلشده
مریم میان آماده کردن بخش خود از یک کار گروهی و تماشای فیلم، جوانب هر دو را میسنجد و فیلم را انتخاب میکند. روز بعد، از اینکه گروه عقب افتاده ناراحت میشود و میگوید: «کاش اول کارم را انجام میدادم.» سپس مسئولیت کوتاهیاش را میپذیرد و برای جبران اقدام میکند. در این ماجرا، سه نشانهٔ اختیار را پیدا کن.
ابتدا ببین مریم پیش از عمل چه کرده است: او دو راه را سنجیده و یکی را برگزیده؛ این همان تفکر و تصمیم است.
به جملهٔ «کاش اول کارم را انجام میدادم» توجه کن: او باور دارد که میتوانسته انتخاب دیگری داشته باشد؛ پس پشیمانیاش نشانهٔ اختیار است.
پذیرفتن کوتاهی و اقدام برای جبران نشان میدهد که مریم پیامد کار را به انتخاب خودش نسبت میدهد؛ این مسئولیتپذیری است.
نتیجه بگیر: در این موقعیت، تصمیم پیش از عمل، پشیمانی پس از عمل و پذیرفتن پیامد آن، سه شاهد اختیارند.
نکات مهم
- اختیار یعنی توان انجام دادن یا ترک کردن یک کار و هرکس آن را بیواسطه در درون خود مییابد.
- اختیار ما محدود است، اما همین توان انتخاب در تصمیمها و سرنوشت ما نقشی تعیینکننده دارد.
- تفکر و تصمیم، رضایت و پشیمانی و مسئولیتپذیری نشانههای اختیارند و انسان در انتخاب بهرهبردن از هدایت الهی نیز مسئول است.