خلاصه درس ۱۱ دین و زندگی دهم انسانی؛ درسنامه و نکات مهم

نماز در دعای ابراهیم

تصور کن پس از انجام کاری بزرگ، فرصت داری برای خودت و عزیزانت دعا کنی؛ چه چیزی می‌خواهی؟ حضرت ابراهیم علیه‌السلام پس از بازسازی کعبه با همکاری اسماعیل، از خدا خواست خودش و فرزندانش برپادارندۀ نماز باشند. او پیش‌تر نیز در دعایش، هدف از سکونت دادن خانواده‌اش در کنار خانۀ خدا را برپا داشتن نماز بیان کرده بود. این تأکید نشان می‌دهد نماز برای او موضوعی گذرا نبود.

اما برپا داشتن نماز چه تفاوتی با فقط خواندن آن دارد؟ برپا داشتن یعنی نماز در زندگی جایگاهی زنده و پایدار داشته باشد؛ نه اینکه تنها عبارت‌هایش را بخوانیم و بعد آن را از زندگی کنار بگذاریم.

مثلاً وقتی برای نماز در برنامۀ روزانه‌ات جا باز می‌کنی و می‌کوشی آن را آگاهانه انجام بدهی، داری برای برپا داشتنش قدم برمی‌داری. دعای ابراهیم نیز فقط برای خودش نبود؛ او می‌خواست این پیوند با خدا در نسل‌های بعد هم ادامه پیدا کند.

از یاد خدا تا دوری از گناه

فرض کن در یک گفت‌وگوی گروهی، دیگران مشغول مسخره کردن هم‌کلاسی‌ات هستند. پیش از همراه شدن، به یاد می‌آوری که خدا از کار تو آگاه است. همین توجه می‌تواند کمکت کند مکث کنی و تصمیم دیگری بگیری. نماز با تازه کردن یاد خدا در طول روز، زمینهٔ چنین مکثی را فراهم می‌کند.

پس چرا گاهی نماز می‌خوانیم، اما رفتارمان تغییر چندانی نمی‌کند؟ اثر نماز به توجه ما هنگام نماز و ادامه دادن آن در زندگی بستگی دارد. درست مثل درس خواندن: مطالعهٔ منظم و با تمرکز، با ورق زدن شتاب‌زده نتیجهٔ یکسانی ندارد.

بنابراین، دیدن رفتار نادرست در یک نمازگزار به این معنا نیست که نماز اثری ندارد؛ باید کیفیت و استمرار نماز را هم در نظر گرفت. برای ارزیابی خودمان نیز می‌توانیم ببینیم نماز تا چه اندازه به دوری ما از گناه کمک کرده است. راه بهتر شدن، کنار گذاشتن نماز نیست؛ حفظ آن و تلاش برای توجه بیشتر است.

نماز در رفتار روزانه

نماز چگونه می‌تواند روی رفتارهای بیرون از نماز اثر بگذارد؟ هر شرط و عمل نماز، فرصتی است تا یک رفتار درست را تمرین کنیم؛ به شرط آنکه به معنایش توجه کنیم.

• نماز به‌موقع تمرینی برای نظم دادن به کارهای روزانه است.
• غصبی نبودن لباس و مکان نماز یعنی برای نماز از مال یا جایی که حق استفاده از آن را نداریم، استفاده نکنیم. توجه به این شرط، ما را به رعایت حق دیگران و پرهیز از درآمد حرام حساس‌تر می‌کند.
• تکبیر، رکوع و سجود یادآور بزرگی خدا هستند؛ توجه به این معنا کمک می‌کند در برابر زورگویان خود را کوچک نکنیم.
• درخواست هدایت در نماز باید با تلاش برای انتخاب راه درست همراه شود.

مثلاً کسی که برای محل نمازش به رضایت صاحب آن اهمیت می‌دهد، می‌تواند همین دقت را هنگام استفاده از وسایل هم‌کلاسی‌اش هم داشته باشد. پس تمرین نماز نباید کنار سجاده تمام شود؛ باید در انتخاب‌های روزانه ادامه پیدا کند.

غذایی برای روح

تا حالا پیش آمده آن‌قدر سرگرم درس یا گوشی شوی که غذا خوردن را فراموش کنی و بعد احساس ضعف کنی؟ جسم ما برای ادامهٔ فعالیت به غذا نیاز دارد. در نگاه این درس، روح هم برای زنده ماندن و رشد معنوی به غذای مناسب خودش نیاز دارد: یاد خدا و توجه به او.

نماز فرصتی است که از میان مشغله‌ها فاصله بگیری و آگاهانه با خدا سخن بگویی؛ نیازت را با او در میان بگذاری، از او راهنمایی بخواهی و به یاد بیاوری که بندهٔ او هستی. تکرار این دیدار در زمان‌های مختلف شبانه‌روز کمک می‌کند ارتباطت با خدا در شلوغی زندگی فراموش نشود.

مثلاً پس از چند ساعت درس و کار، هنگام نماز فرصتی داری که توجهت را دوباره به خدا برگردانی. البته همان‌طور که فقط نگاه کردن به غذا بدن را سیر نمی‌کند، برای بهره بردن از این دیدار هم باید به معنا و حالِ گفت‌وگو توجه کنی؛ نه اینکه تنها حرکت‌ها و کلمه‌ها را پشت سر هم انجام دهی.

آمادگی برای نماز: پاکی

وقتی برای نماز آماده می‌شویم، یکی از چیزهایی که باید به آن توجه کنیم، پاک بودن بدن و لباس است. اگر بدن یا لباس به نجاست آلوده شده باشد، باید پیش از نماز آن را پاک کنیم؛ پس لازم است هم نجاسات را بشناسیم و هم روش درست پاک کردن را یاد بگیریم.

اما آیا باید هر چیزی را نجس بدانیم تا پاک بودنش ثابت شود؟ نه؛ اصل بر پاک بودن چیزهاست. صرف اینکه لباسی لکه دارد یا ظاهرش کثیف است، به معنای نجس بودن آن نیست. مثلاً لکهٔ خاک روی آستین، به‌خودی‌خود نشانهٔ نجاست نیست؛ ولی خون انسان از نجاسات است و اگر روی آستین باشد، باید آن را به روش درست پاک کرد.

پس «تمیزی ظاهری» و «پاکی از نجاست» دقیقاً یکی نیستند. شناخت این تفاوت کمک می‌کند هم برای نماز درست آماده شویم و هم بی‌دلیل چیزها را نجس ندانیم. برای شناخت جزئیات نجاسات و روش پاک کردن، باید به رسالهٔ مرجع تقلید مراجعه کنیم.

پاکی برای نماز

فرض کن پیش از نماز روی آستینت لکه‌ای می‌بینی؛ آیا هر لکه‌ای یعنی لباس نجس شده است؟ نه! کثیف‌بودن ظاهری با نجس‌بودن یکی نیست. اصل این است که چیزها پاک‌اند، مگر اینکه نجس‌بودنشان مشخص شود. برای نماز، بدن و لباس باید از نجاست پاک باشند.

کتاب برخی نجاسات را معرفی می‌کند:

• خون انسان و حیوان دارای خون جهنده؛ یعنی حیوانی که با بریدن رگش، خون با جهش بیرون می‌آید.
• ادرار و مدفوع انسان و حیوان حرام‌گوشتِ دارای خون جهنده، مانند گربه.
• مردار انسان و حیوان دارای خون جهنده.
• سگ و خوک، چه زنده و چه مرده.
• کافر، با تعریفی که در این صفحه آمده: کسی که به خدای یگانه اعتقاد ندارد.
• شراب و هر مایع مستی‌آور.

مثلاً لکهٔ خون روی آستین را باید پیش از نماز پاک کرد؛ اما لکهٔ چایِ پاک، صرفاً به‌خاطر رنگش نجس نیست. برای شناخت بقیهٔ نجاسات و روش پاک‌کردن، باید به رسالهٔ مرجع تقلید مراجعه کرد.

نجس‌بودن و حرام‌بودن دو حکم متفاوت‌اند: شراب نجس است و نوشیدن آن هم، چه کم و چه زیاد، حرام است.

نماز؛ شست‌وشوی دل

اگر همهٔ مردم رو به خورشید خانه بسازند، آیا خورشید سودی می‌برد؟ نه؛ این مردم‌اند که از نور آن بهره می‌گیرند. برای فهمیدن نیاز ما به نماز هم می‌توانیم از همین مثال کمک بگیریم: خدا به نماز ما نیاز ندارد؛ این ماییم که برای رشد خود به نماز نیاز داریم.

در طول روز، فقط دست و لباسمان آلوده نمی‌شود؛ دل ما هم ممکن است گرفتار حسد، خودخواهی یا کینه شود. مثلاً وقتی دوستمان موفق می‌شود، شاید به‌جای خوشحالی، از او دلخور شویم. همان‌طور که بدن به شست‌وشو نیاز دارد، دل هم به پاک‌شدن نیازمند است.

نماز فرصتی است که از درگیری‌های روزانه فاصله بگیریم، به یاد خدا باشیم و رفتارمان را بازبینی کنیم. پیامبر، در تشبیهی که امام علی نقل کرده، نماز را مانند چشمه‌ای دانسته که انسان روزی پنج بار در آن شست‌وشو می‌کند. این شست‌وشوی دل، به رشد خود ما کمک می‌کند.

روزه و آسان‌گیری خدا

آیا واجب‌بودن روزه یعنی همه، در هر وضعیتی، باید روزه بگیرند؟ آیات روزه در کنار بیان این وظیفه، شرایط متفاوت انسان‌ها را هم در نظر می‌گیرند.

طبق این آیات، بیمار و مسافر روزه‌های نگرفته را در روزهای دیگری به‌جا می‌آورند. برای کسانی هم که روزه‌گرفتن طاقت‌فرساست، حکمِ دادن غذا به نیازمند بیان شده است؛ پس وظیفهٔ همهٔ این افراد یکسان نیست. برای شناخت شرایط دقیق هر حکم باید به رسالهٔ مرجع تقلید مراجعه کرد.

مثلاً کسی که به‌سبب بیماری نباید روزه بگیرد، قرار نیست با به‌خطرانداختن سلامت خود عبادت کند؛ وظیفه‌اش متناسب با وضعیت اوست. البته صرفِ احساس گرسنگی را نباید با بیماری یا طاقت‌فرسابودن روزه یکی دانست.

پیام این تفاوت‌ها روشن است: خدا با واجب‌کردن روزه، دشوارکردن زندگی ما را نمی‌خواهد؛ در همین دستور، راه انجام وظیفه در وضعیت‌های متفاوت را نیز نشان داده است.

سرمشقی پیشگام در عبادت

فرض کن دوستی تو را به خوش‌قولی دعوت می‌کند، اما خودش همیشه دیر می‌رسد. آیا حرف او به‌اندازهٔ کسی اثر دارد که خودش خوش‌قول است؟ سرمشق واقعی، فقط راه را نشان نمی‌دهد؛ خودش هم در آن راه قدم برمی‌دارد.

پیامبر نیز در عبادت چنین سرمشقی بود. وقتی مردم را به نماز دعوت می‌کرد، خودش علاوه بر نمازهای روزانه، بخش قابل‌توجهی از شب را به نماز و عبادت می‌گذراند. نماز شب بر آن حضرت واجب بود؛ پس نباید تصور کنیم هر عبادتی که افزون بر نمازهای روزانه انجام می‌داد، برای خودش مستحب بود.

در روزه‌داری هم به ماه رمضان بسنده نمی‌کرد؛ بیشتر روزهای رجب و شعبان و برخی روزهای هفته در طول سال را روزه می‌گرفت. این رفتار نشان می‌دهد که دعوت پیامبر با عمل خودش همراه بود و او در انجام عبادت، پیشاپیش پیروانش حرکت می‌کرد.

روزه؛ تمرین تقوا

روزه فقط تمرین گرسنگی و تشنگی نیست؛ مهم‌ترین هدفش تقویت تقوا است. تقوا یعنی مراقب انتخاب‌هایمان باشیم تا خواسته‌ها ما را برخلاف دستور خدا با خود نبرند.

امام علی علیه‌السلام برای روشن‌شدن این موضوع، دو سوارکار را مثال می‌زند: یکی بر اسبی سرکش سوار است و اختیار حرکتش را ندارد؛ دیگری افسار اسبی رام را در دست دارد و آن را در مسیر درست هدایت می‌کند. خواسته‌های ما هم اگر بی‌مهار شوند، می‌توانند اختیار رفتارمان را از دستمان بگیرند.

مثلاً وقتی از حرف دوستی عصبانی می‌شوی، ممکن است دلت بخواهد با توهین جوابش را بدهی. تقوا یعنی تسلیم این میل نشوی و رفتاری مطابق دستور خدا انتخاب کنی؛ نه اینکه اصلاً عصبانی نشوی.

روزه فرصتی برای تمرین همین مهار است: با خودداری از خوردن و آشامیدن در زمان روزه، تمرین می‌کنیم که هر خواسته‌ای را فوری اجرا نکنیم و فرمان خدا را ملاک رفتارمان قرار دهیم.

فرمانِ خودت دست کیست؟

تا حالا شده از کسی عصبانی باشی و بخواهی همان لحظه جواب تندی بدهی، اما جلوی خودت را بگیری؟ همین تواناییِ مهار رفتار، به فهم تقوا کمک می‌کند. تقوا یعنی خودنگهداری؛ یعنی بتوانیم خودمان را از گناه حفظ کنیم، نه اینکه هیچ خواسته یا وسوسه‌ای نداشته باشیم.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام برای روشن‌شدن موضوع، دو سوارکار را مثال می‌زند: یکی بر اسبی سرکش سوار است و اختیار حرکتش را ندارد؛ دیگری افسار اسب را در دست دارد و می‌تواند مسیرش را هدایت کند. خواسته‌های ما هم نباید فرمانِ رفتارمان را به دست بگیرند.

مثلاً وقتی دوستی اشتباهت را یادآوری می‌کند، شاید دلت بخواهد از روی لجبازی حرفش را رد کنی. اگر مکث کنی و منصفانه حرفش را بسنجی، داری خودنگهداری را تمرین می‌کنی. تقوا هم به دوری از گناه کمک می‌کند و هم راه پذیرفتن حرف حق را باز می‌گذارد.

روزه؛ تمرینِ خودنگهداری

اگر تقوا یعنی بتوانی خودت را از گناه نگه داری، چطور می‌توان این توانایی را بیشتر کرد؟ مثل توان بدنی، خودنگهداری هم با تمرین قوی‌تر می‌شود؛ روزه فرصتی برای همین تمرین است.

آب و غذا معمولاً حلال‌اند، اما روزه‌دار برای اطاعت از خدا، در زمان روزه با وجود میل به آن‌ها، از خوردن و آشامیدن خودداری می‌کند. او تمرین می‌کند که هر خواسته‌ای را بی‌درنگ انجام ندهد. این تمرین کمک می‌کند وقتی با وسوسهٔ گناه روبه‌رو شد، قدرت بیشتری برای مقاومت داشته باشد.

البته این تمرین فقط مربوط به خوردن و آشامیدن نیست. فرض کن در جمع دوستان، صحبت به بدگویی از هم‌کلاسی‌تان می‌رسد. اگر با وجود میل به همراهی با جمع، غیبت نکنی، داری خودنگهداری را در گفتارت هم تمرین می‌کنی.

برای رسیدن به هدف روزه، باید مراقب رفتار و گفتارمان هم باشیم. روزه‌ای که با پرهیز از دروغ، غیبت و رنجاندن دیگران همراه شود، ما را بیشتر به هدف آن، یعنی تقوا، نزدیک می‌کند.

چه چیزهایی روزه را باطل می‌کند؟

برای روزه‌گرفتن، فقط دانستن هدف آن کافی نیست؛ باید بدانیم چه کارهایی روزه را باطل می‌کنند. به این کارها مُبطِلات روزه می‌گویند.

کتاب از خوردن و آشامیدن، دروغ‌بستن بر خدا و پیامبر و جانشینان ایشان، رساندن غبار غلیظ به حلق، فروبردن تمام سر در آب، خودارضایی و باقی‌ماندن بر جنابت تا اذان صبح نام می‌برد. جزئیات و شرایط این احکام را باید در رسالهٔ مرجع تقلید خود بررسی کنیم؛ این فهرست به‌تنهایی برای تشخیص همهٔ موقعیت‌ها کافی نیست.

مثلاً فرض کن روزه هستی، اما لحظه‌ای فراموش می‌کنی و آب می‌نوشی. این کار با نوشیدن آگاهانه و عمدی فرق دارد: خوردن یا آشامیدن از روی فراموشی، روزه را باطل نمی‌کند؛ وقتی یادت آمد، باید خوردن و آشامیدن را متوقف کنی.

پس هنگام بررسی یک اتفاق، فقط نپرس «چه کاری انجام شد؟»؛ بپرس «عمدی بود یا از روی فراموشی؟» سپس حکم دقیق آن را از رساله پیدا کن.

قضا و جبران روزه

فرض کن دو نفر روزه‌ای نگرفته‌اند؛ آیا وظیفهٔ جبرانشان حتماً یکسان است؟ نه؛ باید ببینیم چرا روزه نگرفته‌اند و بعد چه کرده‌اند. «قضا» یعنی روزهٔ نگرفته را در زمانی دیگر به‌جا آوردن.

حالت اول: تأخیر عمدی در قضای روزهٔ عذردار. کسی به علت بیماری روزه نگرفته، پس از رمضان خوب شده و فرصت قضا داشته است؛ اما عمداً تا رمضان بعد قضا را انجام نداده است. طبق حکم کتاب، باید هم قضای روزه را بگیرد و هم برای هر روز، یک مُدّ، تقریباً $750\ \text{گرم}$، گندم، جو یا مانند آن به فقیر بدهد.

حالت دوم: نگرفتن عمدی روزهٔ رمضان. کسی بدون عذر، عمداً روزه نگرفته است. او علاوه بر قضا، باید کفاره هم بدهد: برای هر روز، یا دو ماه روزه بگیرد که $31$ روز آن پی‌درپی باشد، یا به شصت فقیر، به هرکدام یک مُدّ، طعام بدهد.

پس عمدی‌بودنِ تأخیر در قضا را با عمدی‌بودنِ ترک روزهٔ رمضان اشتباه نکن. برای جزئیات و تشخیص وظیفهٔ شخصی، به رسالهٔ مرجع تقلیدت مراجعه کن.

روزه در سفر

آیا هرکس از شهر بیرون برود، نباید روزه بگیرد؟ نه؛ برای فهمیدن حکم روزهٔ مسافر باید شرایط سفر را کنار هم ببینیم.

طبق توضیح این درس، مسافری که شرایط زیر را دارد، نماز را شکسته می‌خواند و نباید روزه بگیرد:

• مسافت: مسیر رفت او بیشتر از چهار فرسخ شرعی، یعنی حدود $22.5\ \text{کیلومتر}$، یا مجموع رفت‌وبرگشت او بیشتر از هشت فرسخ باشد.
• مدت اقامت: قصد داشته باشد کمتر از ده روز در مقصد بماند.
• هدف سفر: برای انجام کار حرام سفر نکرده باشد.

بنابراین، اگر کسی قصد داشته باشد ده روز یا بیشتر در یک محل بماند، باید نمازش را کامل بخواند و روزه بگیرد. همچنین سفر برای انجام کار حرام، مانند کمک به ستمگر در ستم‌کردن، مجوز روزه‌نگرفتن نیست.

مثلاً دو نفر ممکن است به یک شهر دور بروند، اما چون مدت اقامتشان متفاوت است، حکم روزه‌شان یکسان نباشد. پس تنها پرسیدنِ «کجا می‌روی؟» کافی نیست! جزئیاتی مانند زمان حرکت یا رسیدن را هم باید در رسالهٔ مرجع تقلید بررسی کرد.