۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس ۱۰ دین و زندگی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«تمدن جدید و مسئولیت ما»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • دین و زندگی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۲۶ تا ۱۳۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۲۶ تا ۱۲۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

زمینه‌های پیدایش تمدن جدید

در این درس یاد می‌گیری چرا شناخت تمدن جدید برای ما مهم است و چگونه مشکلات کلیسای قرون وسطی و بهره‌گیری اروپا از تمدن اسلامی، زمینه‌های پیدایش آن را فراهم کردند.

پیش از شروع

چطور ممکن است تمدنی که زمانی از تمدن مسلمانان می‌آموخت، بعدها تقریباً بر زندگی همهٔ مردم جهان اثر بگذارد؟

در روایت این درس، تمدن جدید اروپا یک‌باره پدید نیامد؛ مشکلات درونی جامعهٔ اروپایی و آشنایی با دستاوردهای تمدن اسلامی، زمینهٔ تحول را فراهم کردند. شناخت این مسیر به ما کمک می‌کند نه همهٔ دستاوردهای تمدن جدید را رد کنیم و نه همهٔ ویژگی‌هایش را بی‌چون‌وچرا بپذیریم.

چرا تمدن جدید را بشناسیم؟

چرا تمدن جدید را بشناسیم؟

همین گوشی که با آن درس می‌خوانی، نمونه‌ای از حضور دستاوردهای تمدن جدید در زندگی روزانهٔ ماست. تأثیر این تمدن فقط به ابزارها محدود نیست؛ شیوهٔ زندگی، فرهنگ و روابط اقتصادی ما هم از آن اثر می‌پذیرند. پس نمی‌توانیم نسبت به آن بی‌تفاوت باشیم.

اما شناختن، به معنای پذیرفتن یا ردکردنِ همه‌چیز نیست. کتاب یادآوری می‌کند:

این تمدن، مانند هر تمدن دیگری، دارای نقاط قوت و ضعف است.

شناخت این قوت‌ها و ضعف‌ها دو فایده دارد:

  • برخورد آگاهانه: ما فقط تأثیرپذیر نیستیم؛ می‌توانیم تأثیرگذار هم باشیم. آگاهی بیشتر، توان اثرگذاری ما را افزایش می‌دهد.
  • کمک به احیای تمدن اسلامی: می‌توانیم از دستاوردهای سودمند بهره ببریم و از آسیب‌ها عبرت بگیریم تا برنامه‌ریزی کم‌اشتباه‌تری داشته باشیم.

مثلاً در استفاده از فناوری، برخورد آگاهانه یعنی هم از امکان آموزش آن بهره ببریم و هم آسیب‌های احتمالی‌اش را بشناسیم؛ نه اینکه آن را یکسره خوب یا بد بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷

آغاز امیدوارکنندهٔ قرون وسطی

آغاز امیدوارکنندهٔ قرون وسطی

اگر از مشکلات یک دورهٔ تاریخی بشنویم، آیا باید نتیجه بگیریم که آن دوره از همان آغاز هیچ دستاوردی نداشته است؟ برای شناخت منصفانهٔ قرون وسطی، باید به نقطهٔ شروع آن هم نگاه کنیم.

طبق توضیح کتاب، تمدن دوم اروپا با فاصله‌گرفتن مردم از باورهای باستانی و بت‌پرستی و روی‌آوردن به مسیحیت آغاز شد. این تغییر در مقایسه با گذشتهٔ همان جامعه، گامی رو به جلو بود؛ مردم به دینی الهی گرایش پیدا کردند و بت‌ها و بتخانه‌ها برچیده شدند.

این تحول فقط به باورهای مردم محدود نماند؛ گسترش مسیحیت به اتحاد سرزمین‌های اروپایی کمک کرد. همچنین بناهای باشکوه مذهبی، نوشته‌هایی دربارهٔ اخلاق و معنویت و آثار هنری بزرگی پدید آمد.

مثل بررسی کارنامهٔ یک مدرسه، داوری دربارهٔ یک تمدن هم نیازمند دیدن جنبه‌های مختلف آن است. پس مشکلاتی که بعدها بررسی می‌کنیم، نباید باعث شود دستاوردهای آغاز این دوره را نادیده بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷

تحریف‌ها و واسطه‌شدن کشیشان

تحریف‌ها و واسطه‌شدن کشیشان

اگر کسی تصور کند برای درخواست بخشش از خدا حتماً باید نزد فرد خاصی برود، ارتباط شخصی او با خدا چه تغییری می‌کند؟

بنا بر روایت کتاب، مبلغان کلیسای قرون وسطی می‌گفتند گناه آدم به فرزندانش منتقل شده است؛ پس هر نوزاد باید با غسل تعمید از این گناه پاک شود. همچنین، اعتراف به گناه نزد کشیش را راه آمرزش معرفی می‌کردند و عبادت را به روز و مکان معین و حضور کشیشان محدود می‌ساختند.

مسئلهٔ اصلی این بود که کشیش میان انسان و خدا واسطه قرار می‌گرفت و رابطهٔ شخصی و همیشگی با خدا کم‌رنگ می‌شد. به گفتهٔ کتاب، بسیاری از کشیشان نیز در برابر بخشش گناه پول می‌گرفتند؛ بنابراین، این واسطه‌گری زمینهٔ سوءاستفادهٔ مالی را هم فراهم می‌کرد.

کتاب محدودیت‌های خانوادگی را نیز گزارش می‌کند: جدایی زن و شوهر ممنوع بود، زن حق مالکیت نداشت و کشیشان اجازهٔ ازدواج نداشتند. این مجموعه باورها و مقررات، که کتاب آن‌ها را تحریف‌شده می‌داند، به مشکلات جامعه دامن می‌زد؛ نباید آن‌ها را با اصل پیام الهی مسیحیت یکی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸

وقتی نقد علمی ممنوع می‌شود

وقتی نقد علمی ممنوع می‌شود

اگر در کلاس، پرسیدنِ «چه دلیلی داریم؟» ممنوع باشد، پیدا کردن اشتباه‌ها چقدر دشوار می‌شود؟ بنا بر توضیح کتاب، در کلیسای قرون وسطی مشکلی شبیه این وجود داشت: دیدگاه رهبران کلیسا حتی دربارهٔ موضوعات علمی، لازم‌الپذیرش شمرده می‌شد و مخالفت با آن را کفر می‌دانستند.

مسئله این بود که یک نظر علمی، جایگاه باوری مقدس پیدا می‌کرد. مثلاً رهبران کلیسا دیدگاه زمین‌مرکزی را پذیرفته بودند؛ بنابراین، نظریهٔ گردش زمین به دور خورشید را نه صرفاً یک دیدگاه علمی تازه، بلکه مخالفت با دین تلقی می‌کردند و جلوی انتشار آن را می‌گرفتند.

از سوی دیگر، تعقل را ناسازگار با ایمان می‌شمردند؛ در نتیجه، فرصت پرسشگری و بررسی دلیل‌ها محدود می‌شد. دقت کن: این توصیفِ نگرش کلیسای آن دوره است، نه نتیجه‌ای دربارهٔ ناسازگاری ذاتی دین و عقل.

در روایت کتاب، این برخوردها در کنار مشکلات دیگر، برخی رهبران روشنفکر کلیسا و بسیاری از دانشمندان را به جست‌وجوی راه چاره واداشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸

یادگیری از تمدن اسلامی

یادگیری از تمدن اسلامی

اروپاییانی که در پی راهی برای حل مشکلات جامعهٔ خود بودند، فقط به امکانات درون اروپا تکیه نکردند. در همسایگی آن‌ها، تمدن اسلامی شکوفا شده بود و دستاوردهای علمی و فرهنگی فراوانی داشت. بنا بر توضیح کتاب، آشنایی با این دستاوردها به اندیشمندان اروپایی برای ایجاد تحول کمک کرد.

ترجمهٔ آثار دانشمندان مسلمان، پلی برای انتقال دانش بود. اما ماجرا به خواندن کتاب‌ها محدود نماند: توجه به پژوهش، آزمایش و تجربه بیشتر شد؛ اندیشمندان به نقد رهبران کلیسا پرداختند و خردورزی، حقوق و قانون اهمیت بیشتری پیدا کرد. پس این آشنایی، هم دانش در اختیار اروپاییان گذاشت و هم به تغییر شیوهٔ فکر و بررسی مسائل کمک کرد.

مثل وقتی که برای بهتر انجام‌دادن یک پروژه، تجربهٔ موفق گروه دیگری را می‌خوانی و سپس روش آن را در کار خودت به کار می‌بری. نکتهٔ اصلی این است: بهره‌گیری از تجربهٔ تمدن‌های دیگر، یکی از زمینه‌های پیدایش تمدن جدید بود، نه تنها علت آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌پرسد: «چطور کتاب، قرون وسطی را در آغاز حرکتی رو به جلو می‌داند، اما بعد از مشکلات ناشی از عملکرد کلیسا حرف می‌زند؟ آیا این دو گزارش متناقض‌اند؟»

  1. ابتدا زمان هر گزارش را مشخص می‌کنیم: یکی به آغاز قرون وسطی مربوط است و دیگری به روند بعدی آن.

  2. در آغاز، گذار از بت‌پرستی به مسیحیت با اتحاد و پیدایش آثار دینی، فرهنگی و هنری همراه شد.

  3. طبق توضیح کتاب، در ادامه برخی باورها و آیین‌های تحریف‌شده و جلوگیری از نقد علمی، مشکلاتی ایجاد کرد.

  4. نتیجه می‌گیریم که یک دوره می‌تواند با پیشرفت آغاز شود، اما بعدها دچار آسیب شود؛ بنابراین باید مراحل آن را جداگانه بررسی کرد.

جواب: این دو گزارش متناقض نیستند؛ اولی دربارهٔ دستاوردهای آغاز قرون وسطی است و دومی مشکلاتی را توضیح می‌دهد که در ادامه پدید آمد و زمینهٔ چاره‌جویی را فراهم کرد.

نکات مهم

  • شناخت قوت‌ها و ضعف‌های تمدن جدید، هم به تعامل آگاهانه با آن کمک می‌کند و هم برای احیای تمدن اسلامی سودمند است.
  • طبق توضیح کتاب، قرون وسطی با دستاوردهای دینی و فرهنگی آغاز شد، اما تحریف‌ها، واسطه‌شدن کشیشان و محدودکردن خردورزی به مشکلات بعدی انجامید.
  • اروپاییان در مسیر تحول، از ترجمهٔ آثار مسلمانان و دستاوردهای علمی و فرهنگی تمدن اسلامی بهره گرفتند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۲۹ تا ۱۳۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ بهره‌گیری از تجربیات سایر تمدن‌ها

در این درس یاد می‌گیری نقش تمدن اسلامی در تحول اروپا و دستاوردها و آسیب‌های تمدن جدید را توضیح دهی و مسئولیت خود را در پیشرفت علمی و معرفی عقلانی اسلام تشخیص دهی.

پیش از شروع

آیا می‌شود از دستاوردهای یک تمدن استفاده کرد، اما گرفتار اشتباه‌هایش نشد؟ برای انتخاب درست، باید چه چیزهایی را دربارهٔ آن بدانیم؟

بهره‌گیری آگاهانه یعنی هم دستاوردهای یک تمدن را بشناسیم و هم آسیب‌هایش را. این درس توضیح می‌دهد که اروپا چگونه از تمدن اسلامی بهره گرفت و ما چگونه می‌توانیم ضمن استفاده از پیشرفت‌های تمدن جدید، از آسیب‌های آن دور بمانیم.

تمدن‌ها از هم می‌آموزند

تمدن‌ها از هم می‌آموزند

اگر مدرسه‌ای روش خوبی برای یادگیری پیدا کند، آیا مدرسه‌های دیگر باید همه‌چیز را از صفر شروع کنند؟ تمدن‌ها هم می‌توانند از تجربه‌های یکدیگر بیاموزند؛ مهم این است که آگاهانه انتخاب کنند.

طبق روایت کتاب، تمدن اسلامی در همسایگی اروپا شکل گرفت و پس از چند قرن شکوفا شد. اندیشمندان اروپایی که برای مشکلات جامعهٔ خود راه‌حل می‌خواستند، با دستاوردهای مسلمانان آشنا شدند و به سراغ آن‌ها رفتند.

ترجمهٔ آثار دانشمندان مسلمان، پلی برای انتقال دانش و اندیشه بود. این آشنایی فقط به دریافت اطلاعات محدود نماند: پژوهش و آزمایش بیشتر مورد توجه قرار گرفت، زمینهٔ نقد رهبران کلیسا فراهم شد و توجه به حقوق، قانون و خردورزی افزایش یافت.

پس نکتهٔ اصلی، صرفاً جابه‌جایی چند کتاب نیست؛ بهره‌گیری از تجربهٔ تمدنی دیگر می‌تواند شیوهٔ فکر کردن و ادارهٔ جامعه را تغییر دهد. در این روایت، استفاده از دستاوردهای تمدن اسلامی یکی از عوامل کمک‌کننده به تحول اروپا بود، نه تنها عامل آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹

دستاوردهای علم و فناوری

دستاوردهای علم و فناوری

تصور کن برای رساندن یک خبر به دوستی در شهری دور، نه تلفنی وجود داشت و نه اینترنتی! این مقایسه نشان می‌دهد پیشرفت علمی چقدر زندگی روزمره را تغییر داده است.

کتاب در حوزهٔ علم، دو دستاورد مثبت تمدن جدید را برجسته می‌کند:

  • رشد سریع علم: کشف‌ها، نظریه‌ها و اختراع‌های تازه، مانند صنعت چاپ، وسایل ارتباطی و شبکه‌های اینترنت، شیوهٔ زندگی و ارتباط انسان‌ها را دگرگون کرده‌اند.
  • توانایی بهره‌مندی بیشتر از طبیعت: دانش و ابزارهای جدید به انسان امکان داده‌اند کارهایی انجام دهد که پیش‌تر بسیار دشوار بود؛ مثلاً نفت را از عمق زمین استخراج کند، برای عبور جاده در کوه تونل بسازد و با سد، آب را مهار کند.

پس این دو دستاورد به هم مربوط‌اند، اما یکی نیستند: اولی بر گسترش دانش و اختراع‌ها تأکید دارد؛ دومی بر افزایش توان انسان برای تغییر طبیعت و استفاده از منابع آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰

پیشرفت علمی، بدون غفلت

پیشرفت علمی، بدون غفلت

فرض کن گوشی‌ات سالم است، اما تبلیغات پی‌درپی باعث می‌شود احساس کنی حتماً باید تازه‌ترین مدل را بخری. اینجا ممکن است به‌جای یک نیاز واقعی، نیازی کاذب تو را به خرید بکشاند. کتاب سه آسیب را از دستاوردهای خودِ علم جدا می‌کند:

  • مصرف‌زدگی: تولید فراوان و تبلیغات می‌توانند خرید و تنوع‌طلبی را به دل‌مشغولی همیشگی تبدیل کنند. آسیب اصلی فقط هزینهٔ بیشتر نیست؛ انسان ممکن است چنان سرگرم کالاها شود که رشد معنوی خود را فراموش کند.
  • نابودی طبیعت: ابزارهای پیشرفته، قدرت بهره‌برداری از طبیعت را بیشتر کرده‌اند؛ اما استفادهٔ بی‌رویه از این قدرت، به کاهش منابع، آلودگی و تخریب جنگل‌ها می‌انجامد.
  • علم‌زدگی: یعنی علم تجربی را به‌تنهایی پاسخ‌گوی همهٔ نیازها و تضمین‌کنندهٔ خوشبختی بدانیم. علم در شناخت طبیعت توانمند است، اما به‌تنهایی برای پاسخ‌گویی به همهٔ نیازهای اخلاقی و معنوی کافی نیست.

پس مسئله، کنار گذاشتن علم نیست؛ باید میان پیشرفت علمی و شیوهٔ استفاده از آن و انتظارمان از آن تفاوت بگذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰

مسئولیت علمی و فرهنگی ما

مسئولیت علمی و فرهنگی ما

اگر بخواهیم از تجربهٔ تمدن جدید درس بگیریم، فقط شناخت خوبی‌ها و آسیب‌هایش کافی نیست؛ باید برای عمل خودمان هم برنامه داشته باشیم. کتاب دو عرصهٔ به‌هم‌پیوسته را پیش روی ما می‌گذارد:

پیشگامی علمی: پیشرفت در علم و فناوری، استقلال کشور را تقویت می‌کند و زمینهٔ تسلط دیگران را کاهش می‌دهد. برای تو، تمرین پژوهش، پرسیدن سؤال و یادگیری عمیق می‌تواند قدمی در این مسیر باشد؛ هدف، توانایی تولید دانش است، نه صرفاً دریافت آن از دیگران.

حضور فعال و معرفی عقلانی اسلام: در ارتباط با مردم جهان، هم محتوای پیام اهمیت دارد و هم شیوهٔ رساندن آن. پیامِ دعوت به عقلانیت، عدالت و معنویت را نمی‌توان با فریب، تعصب یا تحقیر دیگران معرفی کرد.

قرآن برای دعوت، بر حکمت، اندرز نیکو و گفت‌وگو به بهترین شیوه تأکید می‌کند. مثلاً اگر هم‌کلاسی‌ات دربارهٔ یک باور دینی پرسشی دارد، ابتدا پرسشش را دقیق بشنو، سپس با دلیل روشن و لحنی خیرخواهانه پاسخ بده؛ نه اینکه او را برای پرسیدن سرزنش کنی. معرفی درست دین، به روش درست هم نیاز دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۲

حقوق مردم و تناقض استعمار

حقوق مردم و تناقض استعمار

فرض کن در مدرسه‌ای، حق اظهارنظر برای بعضی دانش‌آموزان پذیرفته شود، اما گروهی دیگر اصلاً اجازهٔ صحبت نداشته باشند. آیا می‌توان گفت حق همه رعایت شده است؟

برای داوری دربارهٔ تمدن جدید هم باید دستاوردها و رفتارهای متناقض را کنار هم ببینیم. پس از قرون وسطی، توجه به قانون و حقوق در اروپا گسترش یافت. حقوقی مانند حق کارگر، کودک و آموزش به رسمیت شناخته شد و مردم برای حفظ حقوق خود سازمان‌هایی تأسیس کردند. مشارکت مردم در تعیین حکومت نیز به کنار رفتن برخی حکومت‌های استبدادی و موروثی کمک کرد.

اما در همان تمدن، نیاز به بازار فروش و منابع طبیعی، همراه با فزون‌خواهی قدرتمندان، زمینهٔ استعمار را فراهم کرد: سرزمین‌هایی به بهانهٔ آباد کردن تصرف شدند، ثروتشان غارت شد و مردمشان فقیر ماندند. همچنین میلیون‌ها آفریقایی به بردگی گرفته شدند و به کارهای طاقت‌فرسا وادار شدند.

پس نکته این نیست که توجه به حقوق بی‌ارزش بود؛ مسئله این است که این حقوق به‌طور برابر برای همهٔ انسان‌ها رعایت نمی‌شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

مثال حل‌شده

یک گروه دانش‌آموزی می‌خواهد با استفاده از دانش و فناوری روز، طرحی برای کاهش مصرف آب بسازد و آن را در یک رویداد بین‌المللی معرفی کند. یکی از اعضا می‌گوید: «برای پیشرفت، باید همهٔ سبک زندگی جوامع پیشرفته را هم بپذیریم.» عضو دیگری می‌گوید: «بهتر است اصلاً از دانش آنان استفاده نکنیم.» با توجه به درس، چه راهی پیشنهاد می‌کنی؟

  1. هدف طرح را مشخص می‌کنیم: حل یک مسئله با دانش و فناوری؛ این کار با مسئولیت تلاش برای پیشرفت علمی سازگار است.

  2. میان دانش و شیوهٔ زندگی تفاوت می‌گذاریم: یادگیری از دیگران، به معنای پذیرش همهٔ باورها و رفتارهای آنان نیست.

  3. پیامد طرح را بررسی می‌کنیم: کاهش مصرف آب می‌تواند نمونه‌ای از استفادهٔ مسئولانه از توان علمی، به‌جای تخریب طبیعت باشد.

  4. برای حضور جهانی، ارائه‌ای روشن و مستدل آماده می‌کنیم و اگر دربارهٔ ارزش‌های اسلامی گفت‌وگویی پیش آمد، با احترام و استدلال پاسخ می‌دهیم.

جواب: راه مناسب، آموختن و تولید دانش همراه با مصرف مسئولانه و معرفی مستدل و محترمانهٔ ارزش‌های اسلامی است؛ نه تقلید کامل و نه ردّ کامل تجربه‌های دیگران.

نکات مهم

  • بهره‌گیری اروپا از دانش و تجربهٔ تمدن اسلامی نشان می‌دهد که تمدن‌ها می‌توانند از یکدیگر بیاموزند.
  • داوری منصفانه دربارهٔ تمدن جدید، نیازمند دیدن هم‌زمان دستاوردهای علمی و حقوقی و آسیب‌هایی مانند مصرف‌زدگی، تخریب طبیعت، علم‌زدگی و استعمار است.
  • مسئولیت ما، تلاش برای پیشگامی علمی و حضور مؤثر جهانی همراه با معرفی عقلانی و محترمانهٔ اسلام است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۳۳ تا ۱۳۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ب) حوزۀ عدل و قسط

در این درس یاد می‌گیری دستاوردها و آسیب‌های تمدن جدید در حوزۀ عدل و قسط را از هم تشخیص دهی و مسئولیت‌های مطرح‌شده در کتاب برای مقابله با ستم و تقویت نظام اسلامی را توضیح دهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است در یک تمدن، حقوق مردم بیشتر به رسمیت شناخته شود، اما هم‌زمان ملت‌های دیگر گرفتار غارت و فقر شوند؟

این درس میان پیشرفت در قانون و مشارکت مردم، و رفتار عادلانه با همۀ انسان‌ها تفاوت می‌گذارد. در روایت کتاب، تمدن جدید در زمینۀ حقوق و حکومت گام‌های مثبتی برداشت، اما استعمار و نابرابری نشان داد که این پیشرفت‌ها لزوماً به عدالت برای همگان نینجامیده‌اند.

قانون و نقش مردم

قانون و نقش مردم

اگر مقررات مدرسه روشن باشد، اما دانش‌آموزان از حقوق خود خبر نداشته باشند، چقدر می‌توانند از آن حقوق دفاع کنند؟ شناخت حقوق و قانون کمک می‌کند افراد بدانند چه حقی دارند و از دیگران چه انتظاری می‌توانند داشته باشند.

کتاب، توجه گسترده‌تر به قانون را یکی از دستاوردهای مثبت تمدن جدید می‌داند. پس از قرون وسطی، در اروپا توجه به حقوق مردم و ساختار حکومت بیشتر شد. مردم با حقوق خود در برابر دولت و یکدیگر آشناتر شدند؛ برای این حقوق قانون نوشتند و سازمان‌هایی برای حفظ آن‌ها ایجاد کردند. حق کارگر، حق کودک و حق آموزش، نمونه‌هایی از این حقوق‌اند.

دستاورد دوم، پذیرفتن نقش مردم در تعیین سرنوشت خود بود؛ یعنی مردم فقط فرمان‌بردار حکومت نباشند و بتوانند در امور عمومی دخالت کنند. بنا بر توضیح کتاب، این تحول به کنار رفتن برخی حکومت‌های استبدادی و موروثی اروپا کمک کرد.

پس این دو دستاورد را کنار هم به خاطر بسپار: به‌رسمیت‌شناختن حقوق مردم و مشارکت آنان در حکومت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۳

از استعمار تا استعمار نو

از استعمار تا استعمار نو

آیا خارج‌شدن نیروهای خارجی از یک کشور، همیشه یعنی پایان سلطه بر آن؟ برای پاسخ، باید شکل سلطه را بشناسیم.

در توضیح کتاب، تولید انبوه کالا، نیاز به بازار فروش و منابع طبیعی و فزون‌خواهی حاکمان غربی، زمینه‌ساز استعمار شد. قدرت‌های استعمارگر با ادعای آبادکردن، سرزمین‌های دیگر را تصرف می‌کردند و ثروتشان را می‌بردند؛ این، استعمار مستقیم و آشکار بود.

با بیداری و مبارزۀ ملت‌ها، استعمارگران ناچار شدند حاکمان و نظامیان خود را بیرون ببرند؛ اما این خروج همیشه به معنای پایان سلطه نبود. در استعمار نو، قدرت خارجی با ابزارهای نظامی، جاسوسی، تبلیغاتی و فرهنگی، افراد وابسته را به قدرت می‌رساند و حمایت می‌کند تا اهدافش را اجرا کنند.

برای نزدیک‌شدن به تفاوت این دو، گروهی را تصور کن که تصمیم‌هایش را یا یک فرد بیرونی آشکارا تحمیل می‌کند، یا فردی از درون گروه، به خواست همان فرد بیرونی پیش می‌برد. ظاهر تغییر کرده، اما وابستگی تصمیم‌ها باقی مانده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

چرا شکاف اقتصادی بیشتر شد؟

چرا شکاف اقتصادی بیشتر شد؟

آیا زیادشدن تولید و تجارت، حتماً همۀ مردم جهان را ثروتمندتر می‌کند؟ مهم است منابع با چه قیمتی گرفته شوند و سود تجارت به چه کسانی برسد.

در توضیح کتاب، صاحبان سرمایه و صنعت، منابع طبیعی سرزمین‌های دیگر را بسیار ارزان می‌خریدند یا با نیروی نظامی تصاحب می‌کردند. سپس کالاهای تولیدشده را با قیمت بالا به مردم همان سرزمین‌ها می‌فروختند. به این ترتیب، سود بیشتر نصیب صاحبان سرمایه می‌شد و کشورهای صاحب منابع، سهم کمی از ثروت حاصل می‌بردند.

برای روشن‌شدن موضوع، تصور کن باغداری محصولش را بسیار ارزان بفروشد، اما ناچار باشد فرآوردۀ همان محصول را گران بخرد. او هم هنگام فروش درآمد کمی دارد و هم هنگام خرید هزینۀ زیادی می‌پردازد.

پس در این رابطۀ نابرابر، بخش کوچکی از جهان ثروتمندتر شد و بخش بزرگ‌تری در فقر ماند؛ یعنی فاصلۀ اقتصادی فقیر و غنی افزایش یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

عدالت‌خواهی فراتر از شعار

عدالت‌خواهی فراتر از شعار

اگر همه بگویند «حق کسی نباید ضایع شود»، آیا بی‌عدالتی خودبه‌خود از بین می‌رود؟ گفتن سخن حق لازم است، اما کافی نیست.

کتاب مبارزه با ظلم و برقراری عدالت را از رسالت‌های اصلی پیامبران می‌داند. در توضیح درس، بعضی افراد با شنیدن حقیقت آن را می‌پذیرند؛ اما کسانی که منافعشان با بی‌عدالتی گره خورده، ممکن است در برابر اجرای عدالت مانع ایجاد کنند. پس نباید انتظار داشت هر ستمگری فقط با شنیدن یک سخن درست، رفتارش را تغییر دهد.

مثلاً اگر در یک فعالیت گروهی، زحمت یک نفر نادیده گرفته شود، صرفاً گفتن «این منصفانه نیست» مشکل را حل نمی‌کند؛ باید موضوع را پیگیری کرد و برای تقسیم عادلانهٔ مسئولیت‌ها راهی پیشنهاد داد.

در مقیاس اجتماعی نیز، از دیدگاه کتاب، عدالت‌خواهی به برنامه‌ریزی، اقدام و پشتکار نیاز دارد. درس، تقویت فرهنگ جهاد، آمادگی برای شهادت در راه خدا و صبر در برابر دشواری‌ها را در همین چارچوب مطرح می‌کند: تلاش برای حق نباید با نخستین مانع متوقف شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۴

استحکام با عدالت و مشارکت

استحکام با عدالت و مشارکت

چه چیزی یک نظام حکومتی را محکم می‌کند؟ در نگاه این درس، استحکام فقط به قدرت نظامی وابسته نیست؛ وضع زندگی مردم، عدالت و همراهی آنان نیز اهمیت دارد. کتاب اقتدار حکومت را زمینه‌ای برای حضور مؤثر کشور در جهان می‌داند.

برای استحکام نظام اسلامی، چند عامل باید کنار هم باشند: تقویت پایه‌های اقتصادی و کاهش فقر؛ گسترش عدالت در همۀ زمینه‌ها؛ تقویت اتحاد ملی و انسجام اسلامی؛ و مشارکت عمومی همراه با عمل به امر به معروف و نهی از منکر.

برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهن، مدرسه‌ای را تصور کن که امکانات خوبی دارد، اما فرصت‌ها در آن ناعادلانه تقسیم می‌شود و دانش‌آموزان در کارها نقشی ندارند. امکانات به‌تنهایی همراهی ایجاد نمی‌کند. در مقیاس جامعه نیز، پیام درس این است که اقتصاد، عدالت و مشارکت مکمل یکدیگرند؛ نباید یکی را جایگزین بقیه دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۵

مثال حل‌شده

در کشوری، گروهی از بازرگانان منابع یک ملت دیگر را بسیار ارزان می‌خرند و کالاهای تولیدشده را گران به همان ملت می‌فروشند. یکی از آن‌ها می‌گوید: «چون ثروت ما بیشتر شده، پس عدالت هم گسترش یافته است.» با معیارهای این درس، آیا این نتیجه درست است و چه تغییری لازم است؟

  1. ابتدا میان «افزایش ثروت یک گروه» و «گسترش عدالت» تفاوت می‌گذاریم؛ این دو لزوماً همراه نیستند.

  2. رابطۀ اقتصادی را بررسی می‌کنیم: منابع ارزان خریداری می‌شوند، اما کالاها گران به صاحبان همان منابع فروخته می‌شوند.

  3. این وضعیت را با توضیح درس تطبیق می‌دهیم: چنین رابطه‌ای می‌تواند گروهی را ثروتمندتر و ملت دیگر را فقیرتر کند.

  4. نتیجه می‌گیریم که ادعای بازرگان کافی نیست؛ اصلاح این رابطۀ ناعادلانه و تلاش عملی برای کاهش فقر، با مسئولیت‌های مطرح‌شده در درس سازگار است.

جواب: خیر؛ زیاد شدن ثروت گروهی محدود، به‌تنهایی نشانۀ گسترش عدالت نیست. در چارچوب درس، باید تأثیر این روابط بر فقر و نابرابری را سنجید و برای اصلاح روابط ناعادلانه و کاهش فقر برنامه داشت.

نکات مهم

  • درس، توجه به حقوق و قانون و مشارکت مردم در تعیین سرنوشت را از دستاوردهای مثبت تمدن جدید می‌داند.
  • در توضیح کتاب، استعمار مستقیم و نو و مبادلۀ نابرابر منابع و کالاها، به تداوم سلطه و افزایش شکاف فقیر و غنی انجامیده‌اند.
  • مسئولیت ما در نگاه درس، مقابله با ستم همراه با برنامه‌ریزی و پایداری، و تقویت نظام اسلامی از راه عدالت، کاهش فقر، اتحاد، مشارکت و امر به معروف و نهی از منکر است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۳۶ تا ۱۳۷ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مسئولیت ما در این حوزه

در این درس یاد می‌گیری چرا تحکیم خانواده مسئولیت ماست، چگونه بر آیندهٔ جامعه اثر می‌گذارد و دعای حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل چه پیامی دربارهٔ نسل‌های آینده دارد.

پیش از شروع

چطور ممکن است رفتار ما در خانه، بر توانایی کسانی اثر بگذارد که سال‌ها بعد مسئولیت‌های جامعه را به عهده می‌گیرند؟

خانه از نخستین جاهایی است که در آن مسئولیت‌پذیری، درستکاری و توجه به دیگران را تمرین می‌کنیم. از نگاه این درس، تقویت خانواده فقط یک کار شخصی نیست؛ در پرورش نسل آینده و ساختن جامعه‌ای اخلاقی و توانمند هم نقش دارد.

خانواده؛ بستر پرورش

خانواده؛ بستر پرورش

اگر بخواهیم افرادی مسئولیت‌پذیر و باهمّت پرورش پیدا کنند، از کجا باید شروع کنیم؟ در این بخش، کتاب بر تحکیم بنیان خانواده تأکید می‌کند؛ یعنی کمک کنیم خانواده محیطی استوار برای رشد و تربیت اعضای خود باشد.

فضیلت‌های اخلاقی، مثل راست‌گویی، صبوری و همکاری، فقط با شنیدن توصیه آموخته نمی‌شوند؛ زندگی در خانه فرصتی برای تمرین آن‌هاست. مثلاً وقتی در کارهای خانه سهمی می‌پذیری و آن را با وجود خستگی انجام می‌دهی، هم همکاری را تمرین می‌کنی و هم پشتکار را. وقتی اعضای خانواده با احترام به حرف یکدیگر گوش می‌دهند، زمینهٔ یادگیری احترام فراهم می‌شود.

پس مسئولیت ما فقط اهمیت دادن به نام و ظاهر خانواده نیست؛ باید به تقویت نقش تربیتی آن کمک کنیم تا اعضایش فرصت پرورش اخلاق و توانمندی داشته باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۶

از خانه تا جامعه

از خانه تا جامعه

اثر خانواده پشت درِ خانه متوقف نمی‌شود؛ اعضای آن در مدرسه، محیط کار و مسئولیت‌های اجتماعی حضور پیدا می‌کنند. پس شیوهٔ تربیت در خانواده می‌تواند بر زندگی دیگران هم اثر بگذارد.

مثلاً نوجوانی را تصور کن که در خانه فرصت دارد اشتباهش را بپذیرد، آن را جبران کند و مسئولیت کارهایش را به عهده بگیرد. او با تمرین این رفتارها، برای مسئولیت‌پذیری در یک گروه درسی و بعدها در محیط کار آماده‌تر می‌شود.

رابطه‌ای که کتاب توضیح می‌دهد، این است: خانوادهٔ استوار به پرورش افراد بافضیلت و توانمند کمک می‌کند؛ حضور چنین افرادی نیز زمینهٔ رشد اخلاق و کاهش فساد در جامعه را فراهم می‌سازد. در مقابل، سستی خانواده می‌تواند تربیت نسلی برخوردار از قدرت روحی کافی را دشوار کند؛ نسلی که قرار است مسئولیت‌های جامعه را بپذیرد.

بنابراین، تقویت خانواده فقط رسیدگی به یک موضوع شخصی نیست؛ کمک به آیندهٔ جامعه هم هست. البته این رابطه به معنای نادیده گرفتن نقش مدرسه، دوستان و انتخاب‌های خود فرد نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۶

نگاه به نسل‌های آینده

نگاه به نسل‌های آینده

فرض کن کسی باغی می‌سازد؛ اما فقط به میوهٔ امروز آن فکر نمی‌کند. برایش مهم است که آیندگان هم از باغ مراقبت کنند تا همچنان پربار بماند. توجه به آیندهٔ یک جامعه نیز چنین نگاهی می‌خواهد.

حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل هنگام بالا بردن پایه‌های کعبه، تنها برای خودشان دعا نکردند؛ از خدا خواستند فرزندان و نوادگانشان هم پیرو راه توحید و اسلام باشند. ذریّه یعنی فرزندان و نسل‌های پس از انسان.

پیام این دعا آن است که ساختن جامعهٔ توحیدی، فقط به مردمِ امروز محدود نمی‌شود؛ ادامه یافتن این راه در نسل‌های بعد هم اهمیت دارد. پس در موضوع خانواده، نباید فقط به نیازهای امروز فکر کنیم؛ تربیت فرزندانی که آگاهانه راه ایمان را ادامه دهند نیز بخشی از توجه ما به آینده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۶

مثال حل‌شده

کسی می‌گوید: «برای بهتر شدن آیندهٔ جامعه، فقط باید نهادهای اجتماعی را تقویت کنیم؛ تربیت در خانواده ارتباطی با این موضوع ندارد.» با تکیه بر درس، این دیدگاه را بررسی کن.

  1. ابتدا نقش خانواده را مشخص می‌کنیم: خانه یکی از محیط‌های اصلی پرورش ویژگی‌های اخلاقی و توانایی‌های فرد است.

  2. سپس پیوند فرد و جامعه را می‌بینیم: افراد تربیت‌شده در خانواده، بعدها در جامعه فعالیت می‌کنند و مسئولیت می‌پذیرند.

  3. نتیجه می‌گیریم که تقویت نهادهای اجتماعی، دلیل بی‌اهمیت بودن تربیت خانوادگی نیست؛ توجه به خانواده نیز به ساختن آیندهٔ جامعه کمک می‌کند.

جواب: این دیدگاه کامل نیست؛ تربیت خانوادگی می‌تواند افرادی مسئولیت‌پذیر و توانمند پرورش دهد که بعدها در جامعه نقش‌آفرینی کنند، پس تقویت خانواده بخشی از توجه به آیندهٔ جامعه است.

نکات مهم

  • مسئولیت ما در این بخش، تقویت خانواده به‌عنوان محیط پرورش اخلاق و توانمندی نسل بعد است.
  • اثر تربیتی خانواده از خانه فراتر می‌رود و می‌تواند بر اخلاق جامعه و توان انجام مسئولیت‌های اجتماعی اثر بگذارد.
  • دعای حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل یادآور اهمیت ادامه یافتن راه توحید در فرزندان و نسل‌های آینده است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های درس ۱۰ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

درس ۱۰ دین و زندگی دوازدهم · رایگان