درس ۱ · صفحهٔ ۱۲۶ تا ۱۲۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
زمینههای پیدایش تمدن جدید
در این درس یاد میگیری چرا شناخت تمدن جدید برای ما مهم است و چگونه مشکلات کلیسای قرون وسطی و بهرهگیری اروپا از تمدن اسلامی، زمینههای پیدایش آن را فراهم کردند.
پیش از شروع
چطور ممکن است تمدنی که زمانی از تمدن مسلمانان میآموخت، بعدها تقریباً بر زندگی همهٔ مردم جهان اثر بگذارد؟
در روایت این درس، تمدن جدید اروپا یکباره پدید نیامد؛ مشکلات درونی جامعهٔ اروپایی و آشنایی با دستاوردهای تمدن اسلامی، زمینهٔ تحول را فراهم کردند. شناخت این مسیر به ما کمک میکند نه همهٔ دستاوردهای تمدن جدید را رد کنیم و نه همهٔ ویژگیهایش را بیچونوچرا بپذیریم.
چرا تمدن جدید را بشناسیم؟
چرا تمدن جدید را بشناسیم؟
همین گوشی که با آن درس میخوانی، نمونهای از حضور دستاوردهای تمدن جدید در زندگی روزانهٔ ماست. تأثیر این تمدن فقط به ابزارها محدود نیست؛ شیوهٔ زندگی، فرهنگ و روابط اقتصادی ما هم از آن اثر میپذیرند. پس نمیتوانیم نسبت به آن بیتفاوت باشیم.
اما شناختن، به معنای پذیرفتن یا ردکردنِ همهچیز نیست. کتاب یادآوری میکند:
این تمدن، مانند هر تمدن دیگری، دارای نقاط قوت و ضعف است.
شناخت این قوتها و ضعفها دو فایده دارد:
- برخورد آگاهانه: ما فقط تأثیرپذیر نیستیم؛ میتوانیم تأثیرگذار هم باشیم. آگاهی بیشتر، توان اثرگذاری ما را افزایش میدهد.
- کمک به احیای تمدن اسلامی: میتوانیم از دستاوردهای سودمند بهره ببریم و از آسیبها عبرت بگیریم تا برنامهریزی کماشتباهتری داشته باشیم.
مثلاً در استفاده از فناوری، برخورد آگاهانه یعنی هم از امکان آموزش آن بهره ببریم و هم آسیبهای احتمالیاش را بشناسیم؛ نه اینکه آن را یکسره خوب یا بد بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷
آغاز امیدوارکنندهٔ قرون وسطی
آغاز امیدوارکنندهٔ قرون وسطی
اگر از مشکلات یک دورهٔ تاریخی بشنویم، آیا باید نتیجه بگیریم که آن دوره از همان آغاز هیچ دستاوردی نداشته است؟ برای شناخت منصفانهٔ قرون وسطی، باید به نقطهٔ شروع آن هم نگاه کنیم.
طبق توضیح کتاب، تمدن دوم اروپا با فاصلهگرفتن مردم از باورهای باستانی و بتپرستی و رویآوردن به مسیحیت آغاز شد. این تغییر در مقایسه با گذشتهٔ همان جامعه، گامی رو به جلو بود؛ مردم به دینی الهی گرایش پیدا کردند و بتها و بتخانهها برچیده شدند.
این تحول فقط به باورهای مردم محدود نماند؛ گسترش مسیحیت به اتحاد سرزمینهای اروپایی کمک کرد. همچنین بناهای باشکوه مذهبی، نوشتههایی دربارهٔ اخلاق و معنویت و آثار هنری بزرگی پدید آمد.
مثل بررسی کارنامهٔ یک مدرسه، داوری دربارهٔ یک تمدن هم نیازمند دیدن جنبههای مختلف آن است. پس مشکلاتی که بعدها بررسی میکنیم، نباید باعث شود دستاوردهای آغاز این دوره را نادیده بگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷
تحریفها و واسطهشدن کشیشان
تحریفها و واسطهشدن کشیشان
اگر کسی تصور کند برای درخواست بخشش از خدا حتماً باید نزد فرد خاصی برود، ارتباط شخصی او با خدا چه تغییری میکند؟
بنا بر روایت کتاب، مبلغان کلیسای قرون وسطی میگفتند گناه آدم به فرزندانش منتقل شده است؛ پس هر نوزاد باید با غسل تعمید از این گناه پاک شود. همچنین، اعتراف به گناه نزد کشیش را راه آمرزش معرفی میکردند و عبادت را به روز و مکان معین و حضور کشیشان محدود میساختند.
مسئلهٔ اصلی این بود که کشیش میان انسان و خدا واسطه قرار میگرفت و رابطهٔ شخصی و همیشگی با خدا کمرنگ میشد. به گفتهٔ کتاب، بسیاری از کشیشان نیز در برابر بخشش گناه پول میگرفتند؛ بنابراین، این واسطهگری زمینهٔ سوءاستفادهٔ مالی را هم فراهم میکرد.
کتاب محدودیتهای خانوادگی را نیز گزارش میکند: جدایی زن و شوهر ممنوع بود، زن حق مالکیت نداشت و کشیشان اجازهٔ ازدواج نداشتند. این مجموعه باورها و مقررات، که کتاب آنها را تحریفشده میداند، به مشکلات جامعه دامن میزد؛ نباید آنها را با اصل پیام الهی مسیحیت یکی دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸
وقتی نقد علمی ممنوع میشود
وقتی نقد علمی ممنوع میشود
اگر در کلاس، پرسیدنِ «چه دلیلی داریم؟» ممنوع باشد، پیدا کردن اشتباهها چقدر دشوار میشود؟ بنا بر توضیح کتاب، در کلیسای قرون وسطی مشکلی شبیه این وجود داشت: دیدگاه رهبران کلیسا حتی دربارهٔ موضوعات علمی، لازمالپذیرش شمرده میشد و مخالفت با آن را کفر میدانستند.
مسئله این بود که یک نظر علمی، جایگاه باوری مقدس پیدا میکرد. مثلاً رهبران کلیسا دیدگاه زمینمرکزی را پذیرفته بودند؛ بنابراین، نظریهٔ گردش زمین به دور خورشید را نه صرفاً یک دیدگاه علمی تازه، بلکه مخالفت با دین تلقی میکردند و جلوی انتشار آن را میگرفتند.
از سوی دیگر، تعقل را ناسازگار با ایمان میشمردند؛ در نتیجه، فرصت پرسشگری و بررسی دلیلها محدود میشد. دقت کن: این توصیفِ نگرش کلیسای آن دوره است، نه نتیجهای دربارهٔ ناسازگاری ذاتی دین و عقل.
در روایت کتاب، این برخوردها در کنار مشکلات دیگر، برخی رهبران روشنفکر کلیسا و بسیاری از دانشمندان را به جستوجوی راه چاره واداشت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۸
یادگیری از تمدن اسلامی
یادگیری از تمدن اسلامی
اروپاییانی که در پی راهی برای حل مشکلات جامعهٔ خود بودند، فقط به امکانات درون اروپا تکیه نکردند. در همسایگی آنها، تمدن اسلامی شکوفا شده بود و دستاوردهای علمی و فرهنگی فراوانی داشت. بنا بر توضیح کتاب، آشنایی با این دستاوردها به اندیشمندان اروپایی برای ایجاد تحول کمک کرد.
ترجمهٔ آثار دانشمندان مسلمان، پلی برای انتقال دانش بود. اما ماجرا به خواندن کتابها محدود نماند: توجه به پژوهش، آزمایش و تجربه بیشتر شد؛ اندیشمندان به نقد رهبران کلیسا پرداختند و خردورزی، حقوق و قانون اهمیت بیشتری پیدا کرد. پس این آشنایی، هم دانش در اختیار اروپاییان گذاشت و هم به تغییر شیوهٔ فکر و بررسی مسائل کمک کرد.
مثل وقتی که برای بهتر انجامدادن یک پروژه، تجربهٔ موفق گروه دیگری را میخوانی و سپس روش آن را در کار خودت به کار میبری. نکتهٔ اصلی این است: بهرهگیری از تجربهٔ تمدنهای دیگر، یکی از زمینههای پیدایش تمدن جدید بود، نه تنها علت آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۹
مثال حلشده
دانشآموزی میپرسد: «چطور کتاب، قرون وسطی را در آغاز حرکتی رو به جلو میداند، اما بعد از مشکلات ناشی از عملکرد کلیسا حرف میزند؟ آیا این دو گزارش متناقضاند؟»
ابتدا زمان هر گزارش را مشخص میکنیم: یکی به آغاز قرون وسطی مربوط است و دیگری به روند بعدی آن.
در آغاز، گذار از بتپرستی به مسیحیت با اتحاد و پیدایش آثار دینی، فرهنگی و هنری همراه شد.
طبق توضیح کتاب، در ادامه برخی باورها و آیینهای تحریفشده و جلوگیری از نقد علمی، مشکلاتی ایجاد کرد.
نتیجه میگیریم که یک دوره میتواند با پیشرفت آغاز شود، اما بعدها دچار آسیب شود؛ بنابراین باید مراحل آن را جداگانه بررسی کرد.
نکات مهم
- شناخت قوتها و ضعفهای تمدن جدید، هم به تعامل آگاهانه با آن کمک میکند و هم برای احیای تمدن اسلامی سودمند است.
- طبق توضیح کتاب، قرون وسطی با دستاوردهای دینی و فرهنگی آغاز شد، اما تحریفها، واسطهشدن کشیشان و محدودکردن خردورزی به مشکلات بعدی انجامید.
- اروپاییان در مسیر تحول، از ترجمهٔ آثار مسلمانان و دستاوردهای علمی و فرهنگی تمدن اسلامی بهره گرفتند.